کورتبینیی مێژوویی تۆمەتەکانی 'خاکی دزراو': دیدگایەکی جیهانی

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

کورتبینیی مێژوویی تۆمەتەکانی 'خاکی دزراو': دیدگایەکی جیهانی

تۆمەتی "خاکی دزراو" بووەتە دەستەواژەیەکی بەهێز و زۆرجار پڕ لە هەست لە گوتاری سیاسی و کۆمەڵایەتی هاوچەرخدا، بەتایبەتی لە وڵاتانی ڕۆژئاوا کە لەگەڵ میراتەکانی کۆلۆنیالیزمدا دەجەنگن. لە کاتێکدا کە بێگومان لە نادادپەروەرییە مێژووییە ڕاستەقینەکان و ئازارە قووڵەکانی گەلانی بێبەشکراودا ڕەگی داکوتاوە، بەڵام لێکۆڵینەوەیەکی ڕەخنەیی دەریدەخات کە ئەم گێڕانەوەیە، کاتێک بە شێوەیەکی گشتگیر بەکاردێت، مەترسی ئەوەی تێدایە کە ئاڵۆزییە گەورەکانی مێژووی مرۆڤایەتی پشتگوێ بخات. بۆ ئەوەی جەخت بکرێتەوە کە هەر گرووپێک بە شێوەیەکی تایبەت تاوانباری "دزینی خاکە"، ئەوا پێویستە چاوپۆشی لە لێشاوی بێوچان و زۆرجار دڕندانەی کۆچی مرۆڤایەتی، داگیرکاری و پێناسەکردنەوەی خاک بکرێت کە نزیکەی هەموو شارستانیەتێک لە درێژایی هەزاران ساڵدا نیشانەی بووە.

لە سەرەتای دروستبوونی کۆمەڵگە ڕێکخراوەکانەوە، گرووپە مرۆییەکان بە بەردەوامی فراوان بوون، پێکدادان و سنوورە جوگرافییەکانیان گۆڕیوە. خودی چەمکی خاکە نەتەوەیی یان نەتەوەییە جێگیر و هەمیشەییەکان، پێکهاتەیەکی ڕێژەیی نوێیە، کە زۆرجار لەلایەن هێزە کۆلۆنیالیستەکان یان دەوڵەتە نەتەوەییەکانی دوای کۆلۆنیالیزمەوە سەپێنراوە. پێش ئەوە، خاک بەردەوام لە ڕێگەی سووڕێکی بەردەوامی ململانێ و نیشتەجێبوونەوە داوا دەکرا، لەدەست دەدرا و دووبارە دەستی بەسەردا دەگیرا. ئیمپراتۆریەتەکان هەڵدەستان و دەکەوتن، ژمارەیەکی بێشومار لە دانیشتوانیان ئاوارە دەکرد و لەخۆیان دەگرت. ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی، ئیمپراتۆریەتی مەغۆلی، خەلافەتە فراوانەکانی جیهانی ئیسلامی و شانشینە کۆنەکانی چین هەموویان لە ڕێگەی داگیرکارییەوە فراوان بوون، و بە شێوەیەکی بنەڕەتی نەخشەکانی دیمۆگرافی و هەرێمی سەردەمەکانی خۆیان گۆڕی.

تەنانەت لەناو کلتوورە ڕەسەنەکانیشدا، کە زۆرجار وەک جێگیر و هاوسەنگ ڕۆمانسی دەکرێن، بەڵگە شوێنەوارناسی و ئەنثرۆپۆلۆژییەکان مێژوویەکی دینامیکی شەڕی نێوان هۆزەکان، فراوانبوونی خاک و ئاوارەبوونی گرووپە لاوازەکانیان ئاشکرا دەکەن. بۆ نموونە لە ئەمریکای باکووردا، لاكۆتاکان کرۆ و شایەنەکانیان بەرەو خاکە نوێیەکان پاڵنا. کۆنفیدراسیۆنی ئیرۆکۆیس لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە کاریگەری خۆی فراوان کرد و هۆزەکانی دیکەی ئاوارە کرد. بە هەمان شێوە، لە ئەفریقادا، شانشینی زۆلۆ بە شێوەیەکی توندوتیژ فراوان بوو، گەلانی دراوسێی داگیر کرد و تێکەڵ بە خۆیانی کرد. لە مێزۆئەمریکای پێش کۆلۆمبوسدا، ئیمپراتۆریەتی ئەزتێک چەندین شاریان داگیر کرد و داوای باجیان لێکرد، بە شێوەیەکی کاریگەر خاکێکی فراوانیان بە زۆرینە کۆنترۆڵ کرد. ئەمانە ڕووداوی جیاواز نین، بەڵکو نموونەیەک لە شێوازێکی گەردوونی مرۆڤایەتین، کە بەهۆی فاکتەرەکانی وەک کەمیی سەرچاوە، گەشەی دانیشتوان، ئاسایش و داینامیکییەکانی دەسەڵاتەوە بەڕێوەدەبرێن.

ئەو ئاڵنگارییە دروست دەبێت کاتێک چوارچێوە ئەخلاقییەکانی مۆدێرن، کە لە سەردەمی یاسای نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤدا پەرەیان پێدراوە، بە شێوەیەکی پاشگەزبوونەوە بۆ ڕووداوە مێژووییەکانی هەزاران ساڵ پێش ئێستا بەکاردەهێنرێن. لە کاتێکدا کە داننان و چارەسەرکردنی نادادپەروەرییە تایبەتەکان و جینۆسایدەکانی کە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەوروپیدا ئەنجامدراون – سەردەمێک کە بە نایەکسانی تەکنەلۆژی و سەربازی بێ وێنە، ئایدۆلۆژیا ڕەگەزپەرستانە و چەوساندنەوەی سیستماتیکی سەرچاوەکان و گەلانەوە دیاریکرا – زۆر گرنگە، بە هەمان شێوە زۆر گرنگە کە ئەم قۆناغە مێژووییە جیاوازە لەگەڵ تەواوی ڕەوتی هەڵسوکەوتی خاکیی مرۆڤدا تێکەڵ نەکرێت. قەبارە و مەبەست و کاریگەری درێژخایەنی کۆلۆنیالیزمی مۆدێرن ناوازەیە، بەڵام میکانیزمی بنەڕەتی ئاوارەکردنی گرووپێک لەلایەن گرووپێکی دیکەوە ناوازە نییە.

سەرباری ئەوەش، چەمکی خاوەندارێتی خاکی "ڕەسەن" زۆر ئاڵۆز دەبێت کاتێک زیاتر دەگەڕێینەوە ناو مێژوو. کێ دانیشتوانی "یەکەم" بوون؟ تا چەند دەگەڕێینەوە بۆ داواکارییەکانی باوباپیران پێش ئەوەی هێڵەکان لە پێش مێژوودا تێکەڵ ببن، کاتێک شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی کۆچ و نیشتەجێبوون داگیرکارییەکانی پێشوویان سڕیوەتەوە؟ ئەم ڕاهێنانە فکرییە بە خێرایی دەگاتە ڕیگرێسیۆنێکی بێ چارەسەر، کە سروشتی هەڕەمەکی دانانی هێڵێکی ئەخلاقی لە ساتێکی مێژوویی دیاریکراودا نیشان دەدات، کە زۆرجار بە شێوەیەکی گونجاو خزمەت بە ئەجێندا سیاسییە هاوچەرخەکان دەکات.

ڕێبازێکی بەرهەمدارتر بریتییە لە ناسینەوەی کاریگەرییە قووڵ و بەردەوامەکانی نادادپەروەرییە مێژووییەکان، بەتایبەتی ئەوانەی سەردەمی کۆلۆنیالیزم، لە هەمان کاتدا پەرەپێدانی تێگەیشتنێکی ورد لە خودی مێژوو. ئەمەش بە واتای ناسینەوەی ئازارەکانی گەلانی بێبەشکراو، پشتگیریکردنی هەوڵەکانی ئاشتەوایی و دادپەروەری چاکسازی لە کاتی گونجاودا، و پەروەردەکردنی نەوەکانی داهاتوو دەربارەی ئاڵۆزییەکانی مێژووی جیهانی، بەبێ پەنابردن بۆ ئیدانەکردنی ئەخلاقی سادە کە ئەزموونی مرۆڤایەتی فراوانتر پشتگوێ دەخەن. تێگەیشتنی ڕاستەقینەی مێژوویی پێویستی بە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ڕاستییە ناڕەحەتکارە هەیە کە جیهانی ئەمڕۆ، بە هەموو سنوورە نەتەوەیی و جیاوازییە کلتوورییەکانیەوە، بە شێوەیەکی گەورە بەرهەمی جووڵەی بێوچان، ململانێ و بەردەوام گۆڕینی خاکەکانە لەلایەن گرووپە بێشومارەکانەوە، کە هیچ کامیان ناتوانن بانگەشەی تۆمارێکی تەواو بێگەردی داگیرکاری هەمیشەیی و ئاشتییانە بکەن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری