کۆتاییهاتنی پەیمانی New START "جیهانێک پڕ لە مەترسی ئەتۆمی" ڕادەگەیەنێت

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

کۆتاییهاتنی پەیمانی New START "جیهانێک پڕ لە مەترسی ئەتۆمی" ڕادەگەیەنێت

لەگەڵ نزیکبوونەوەی کاتژمێرەکە، جیهان خۆی بۆ سەردەمێکی نزیک ئامادە دەکات کە بە نائارامی نێودەوڵەتی زیادبوو و زیادبوونی خەرجی چەکی ئەتۆمی دیاری دەکرێت. ئەم خاڵە وەرچەرخانە گرنگە لەگەڵ کۆتاییهاتنی پەیمانی New START دێت، کە دواین ڕێککەوتنی دوولایەنەی گرنگە کە چەکی ئەتۆمیی دانراوی ئەمریکا و ڕووسیای سنووردار کردووە و پشکنینی بۆ دابین کردووە. کۆتاییهاتنی پەیماننامەکە نیشانەی گۆڕانکارییەکی پڕ مەترسییە لە چوارچێوەکانی کۆنترۆڵی چەک کە دەیان ساڵە دامەزراون.

بۆچی ئەمە گرنگە: ستوونی سەرەکی ئەمنییەت داڕوخاوە

پەیمانی New START وەک بنەمای جێگیری ستراتیژی لە نێوان دوو زلهێزی ئەتۆمیدا کاری کردووە. بە وردی ژمارەی مووشەکە بالیستیکییەکان (ICBMs)، مووشەکە بالیستیکییەکان لە ژێر دەریاییەوە (SLBMs) و بۆمبەرە قورسەکان، هەروەها سەرە ئەتۆمییەکان و فڕێدەرەکانیانی سنووردار کردووە. بە شێوەیەکی بنەڕەتی، پشکنینی دوولایەنەی لە شوێنی خۆیدا کردووە، کە پەنجەرەیەکی گرنگی بۆ بارودۆخی ئەتۆمیی لایەنی بەرامبەر دابین کردووە و ئاستێکی پێشبینی کردنی دابین کردووە. ئەم پێشبینییە بۆ ڕێگریکردن لە هەڵە و کەمکردنەوەی گرژییەکان لە کاتی گرژییە جیۆپۆلیتیکییە زیادبووەکاندا گرنگ بووە. لەگەڵ کۆتاییهاتنی پەیماننامەکە، نزیکەی 85%ی سەرە ئەتۆمییەکانی جیهان کە لەلایەن ئەمریکا و ڕووسیاوە هێڵدراونەتەوە، بێ ئەم سنوورە گرنگانەی ژمارە و پشکنین کاردەکەن.

"کۆتایی سەردەمێک" و بەیانی نائارامی

شارەزایان هۆشداری لەسەر کاریگەرییە قووڵەکانی ئەم پەرەسەندنە دەدەن. کینگستن ریف (Kingston Reif)، جێگری پێشووی وەزیری بەرگری بۆ کەمکردنەوەی هەڕەشە و کۆنترۆڵی چەک، گرنگی ساتەکەی ڕوون کردەوە و وتی: "5ی شوبات کۆتایی سەردەمێک دەبێت." ئەو جەختی لەسەر بەشداری بەرچاوی پەیماننامەکە بۆ ئەمنییەتی نیشتمانی ئەمریکا کرد و وتی: "سوودێکی زۆری بۆ ئەمنییەتی نیشتمانی ئەمریکا هەیە." لەدەستدانی ئەم چوارچێوەیە تەنها بابەتێکی تەکنیکی نییە؛ بەڵکو نوێنەرایەتی گورزێکی بەرچاو دەکات بۆ بینای کۆنترۆڵی چەکی جیهانی.

کۆنترۆڵی چەک "دەکەوێتە کۆماوە"

دیمەنی فراوانتری کۆنترۆڵی چەک ڕووبەڕووی ئاستەنگی بێ وێنە دەبێتەوە. شارەزایەک کە ئاماژەی پێکراوە لەلایەن ئاکسیۆس (Axios)ەوە، ئەم بوارەی وەک "دەکەوێتە کۆماوە" وەسف کرد، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە وتی "لە ژێر چارەسەری چڕدایە". ئەم هەڵسەنگاندنە تاڵە، هەڵوەرینی ڕێککەوتنە بەردەستەکان و سەختی دروستکردنی ڕێککەوتنی نوێ لەناو ژینگەیەکی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزدا دەردەخات. هۆشدارییەکان یەکدەنگن: کاریگەرییە درێژخایەنەکانی شکستهێنان لە دامەزراندنی ڕێککەوتنێکی جێگرەوە، تەنانەت تفاهمێکی کەمتر فەرمیش، دەکرێت سەخت بن. ڕێبەری ڕووسیا ڤلادیمیر پوتین ئاماژەی بە ئەگەری ڕێککەوتنێکی "دەستلێدان" داوە، بەڵام ڕێگای پێشەوە پڕ لە بەربەستە.

ژیان لە "جیهانێک پڕ لە مەترسی ئەتۆمی"

لە جیهانی دوای New START، ئەمریکا ناچار دەبێت خۆی لەگەڵ ژینگەیەکی ستراتیژی مەترسیدارتردا بگونجێنێت. ئەنکیت پاندا (Ankit Panda) لە دامەزراوەی کارنیگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی بە توندی هۆشداری دا: "لە ژینگەی دوای New START، ئەمریکا ناچار دەبێت فێربێت – و ئێمە پێی دڵخۆش نابین – بژین لە جیهانێکدا کە مەترسی ئەتۆمی زیاتری بۆ ئەمریکا هەیە، بێ جیاوازی لەو هەڵبژاردنانەی کە بۆ پێکهاتەی هێزە ئەتۆمییەکانمان دەیکەین." ئەم هەستە مەترسییە ناوەکییە زیادبووەکان کاتێک سنوورە فەرمییەکانی سەر چەکە ئەتۆمییەکان لابردەکرێن، دەردەخات.

کۆتاییهاتنی پێشبینیکراو، جێگرەوەی گیرۆدە

کۆتاییهاتنی New START ڕووداوێکی لەناکاو نەبوو؛ بەڵکو ئەنجامی درێژکردنەوەیەکی پێنج ساڵە بوو کە لە ساڵی 2021دا ڕێککەوتنی لەسەر کرابوو. بەڵام، ئومێدی دانوستاندن لەسەر پەیماننامەیەکی شوێنگرتنەوەی گرنگ بە توندی بەربەستی بۆ دروست بووە بەهۆی کۆمەڵێک ڕووداوی گەورەی جیهانی:

• پەتای COVID-19: قەیرانی تەندروستی جیهانی بووە هۆی وەستانی پشکنینەکانی پەیماننامەکە، کە میکانیزمەکانی پشتڕاستکردنەوەی تێکداوە و متمانەی کەم کردووەتەوە.
• داگیرکردنی ئۆکرانیا لەلایەن ڕووسیاوە: داگیرکردنی ساڵی 2022 و گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکانی دواتر لە سەرانسەری ئەوروپادا، بۆشاییەکی قوڵی لە نێوان ڕووسیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا دروست کردووە، کە دانوستاندنی هاوبەشی کۆنترۆڵی چەک زۆر سەخت دەکات.
• بۆچوونی ئەمریکا لەسەر ڕۆڵی چین: یەکێک لە بەربەستە سەرەکییەکان، پێداگریی ئیدارەی ترامپ بوو کە هەر ڕێککەوتنێکی داهاتوو دەبێت چینیش بگرێتەوە، کە چەکە ئەتۆمییەکانی بە خێرایی پەرە پێدەدات. لە کاتێکدا کە کەلوپەلی چین بە شێوەیەکی بەرچاو بچووکترە لە ئەمریکا و ڕووسیا، گەشەی بەردەوامی ئەو یەکێکە لەو شتانەی کە بەرپرسانی ستراتیژی نیگەرانی دەکات.

ڕوانگەی دانووسێنەرێک

ڕۆز گۆتیمولەر (Rose Gottemoeller)، دانووسێنەری سەرەکی بۆ New START، باس لە ڕێگای پڕ لە قەلەقی کرد و وتی: "زۆر قەلەقی و ناڕەحەتی هەبوو." ئەو بە وردی باسی لە گرنگی پەیماننامەکە کرد: "ئێمە توانیومانە پێشبینییەکی بەهێز و دوولایەنە بکەین سەبارەت بەوەی چی ڕوو دەدات لە بارودۆخی هێزە ئەتۆمییەکانی یەکتر؛ ئەمە بۆ دەیان ساڵ زۆر گرنگ بووە." نیگەرانییەکەی دیارە: "پێم وایە تا ڕادەیەک جێگای نیگەرانییە کە پەیماننامەکە بێ ئەوەی هیچ شتێکی نوێ لە ئارادا بێت، کۆتایی دێت."

سەرەڕای بارودۆخە سەختەکان، گۆتیمولەر، کە خۆی بە گەشبین وەسف دەکات، پێی وایە کە پەیماننامەیەکی نوێ هێشتا ئەگەری هەیە، تەنانەت لەژێر سەرکردایەتی سەرۆکی پێشووی ترامپدا. ئەو پێشنیاری کرد: "ترامپ دەتوانێت پەیماننامەیەکی نوێ لە ئەنجومەنی پیران تێپەڕێنێت"، بە ئاماژەدان بە ئەگەری سەرۆکەکان کە "حەزیان لەسەر ئەو شانۆی گەورەیە بێت بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤایەتی لە کارەساتی ئەتۆمی".

ڕای گشتی پشتگیری ڕێککەوتنێکی نوێ دەکات

ڕای گشتی لە ئەمریکا وا دەردەکەوێت کە پشتگیری لە بەشداربوونی دیپلۆماتی بەردەوام لەسەر چەکی ئەتۆمی دەکات. لێکۆڵینەوەیەکی YouGov کە لەلایەن ReThink Media و Nuclear Threat Initiative داوا کراوە، دەری خستووە کە زۆرینەیەکی بەرچاو (91%)ی دەنگدەرانی تۆمارکراو پێیان وایە ئەمریکا دەبێت دانوستاندن لەسەر ڕێککەوتنێکی نوێ لەگەڵ ڕووسیا بکات بۆ پاراستنی سنوورە ئێستاکان یان گەیشتن بە کەمکردنەوەی زیاتری چەکە ئەتۆمییەکان.

کرستین وۆرمۆث (Christine Wormuth)، سەرۆکی Nuclear Threat Initiative و وەزیری پێشووی سوپا، ئاماژەی بەوە کرد کە لە کاتێکدا "زۆرێک لە ئەمریکییەکان ناتوانن بڵێن New START چییە"، نیگەرانییەکی بەرفراوان لەسەر ململانێی ئەتۆمی بەردەوامە. ئەو بە ئاکسیۆسی وت: "پێم وایە زۆرێک لە ئەمریکییەکان هێشتا نیگەرانی ئەگەری ئاڵوگۆڕی ئەتۆمین." "ئەوان ڕۆژنامەکان دەخوێننەوە - یان لەسەر مۆبایلەکانیان - و گوێیان لە پوتین بووە کە شمشێری ئەتۆمییەکەی دەهێنێتە جوڵە." ئەمەش دەگرێتەوە ئاماژە بە تواناکانی پێشکەوتووی ڕووسی وەک مووشەکی Oreshnik و تورپیدۆی Poseidon. لە کاتێکدا، ترامپ ئاماژەی بە ئەگەری دووبارە دەستپێکردنەوەی جۆرێک لە تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆمی کردووە، کە نیگەرانییەکان زیاتر دەکات.

کاریگەرییەکان بۆ ستراتیژی داهاتوو

ئەنجامی یەکەمی کۆتاییهاتنی New START ئەوەیە کە هەر زیادبوونی ئەگەری هێزی سەربازی ئەمریکا لە ئاستی ئێستا، پشت بە پەرەپێدان و دانانی سیستمەکانی گەیاندنی نوێ و سەرە ئەتۆمییەکان دەبەستێت. ئەم سیناریۆیەیە مەترسیی پێشبڕکێیەکی ئەتۆمیی بێ سنوور بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. کۆتاییهاتنی ئەم پەیماننامە گرنگە، نیشانەی ساتێکی وەرچەرخانە، کە بە شێوەیەکی ئەگەری جیهان بەرەو ڕێگەیەکی ستراتیژی مەترسیدارتر دەبات کە بە کەمبوونەوەی شارستانییەت و مەترسی ئەتۆمی زیادبوو دیاری دەکرێت.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری