"هەستی شەشەم"ی سەگەکان: زانست ئەفسانەکە ڕەتدەکاتەوە و تواناکانیان ڕوون دەکاتەوە

ویلایەتە یەکگرتووەکان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ڕەفتارە سەیر و سەرسوڕهێنەرەکانی سەگەکان ماوەیەکی درێژە پرسیاریان لەبارەی بوونی "هەستێکی شەشەم" لای ئەوان دروستکردووە، کە پێیان وایە دەتوانێت ڕووداوەکان پێشوەختە هەستپێبکات یان هەستەکانی مرۆڤ بە قووڵی تێبگات. بەڵام زانستی مۆدێرن، لە ڕێگەی تێڕوانینەکانی شارەزایانی ڕەفتاری ئاژەڵانەوە، ڕوونکردنەوەی ژیرانە بۆ ئەم توانایانە پێشکەش دەکات و بەشێوەیەکی کاریگەر ئەفسانە باوەکان پووچەڵ دەکاتەوە.

دکتۆر نیکۆلاس دۆدمان، پڕۆفیسۆری فەخری لە زانکۆی تافتس لە ئەمریکا، شارەزا لە پزیشکی ڕەفتاری ئاژەڵان و سەرۆکی سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی ڕەفتاری سەگەکان لە کۆنێتیکەت، ڕوونیدەکاتەوە کە ئەوەی وەک هەستێکی سەروو سروشتی لە سەگەکاندا دەردەکەوێت، لە ڕاستیدا دەرئەنجامی هەستە سروشتییە زۆر پێشکەوتووەکان و پرۆسێسی هەستیاریی ئاڵۆزی ئەوانە. سەگەکان، وەک مرۆڤەکان، خاوەنی پێنج هەستن، بەڵام کاریگەرییان لە چەندین ڕووەوە زۆر زیاترە لە هی مرۆڤ.

سەرکەوتنی هەستی بێ وێنە

هەستی بۆنکردنی سەگێک هەزاران جار تیژترە لە هی مرۆڤ، ئەمەش توانایەکی ناوازەیان پێدەبەخشێت بۆ جیاکردنەوە و شیکردنەوەی بۆنەکان بە وردبینییەکی زۆر. ئەم توانایە تەنها بۆ شوێنکەوتنی نێچیر یان دۆزینەوەی ماددە قەدەغەکراوەکان نییە؛ بەڵکو گۆڕانکارییە کیمیاییە وردەکانی پەیوەست بە نەخۆشییەکان وەک شێرپەنجە و نزمبوونەوەی شەکری خوێن، و تەنانەت دەستنیشانکردنی هۆرمۆنەکانی سترێس وەک ئەدرینالین و کۆرتیزۆل کە لە مرۆڤەکانەوە دەردەچن، لەخۆدەگرێت.

هەستەکانی بیستنی سەگەکان بە هەمان شێوە جێگەی سەرنجن. دەتوانن دەنگە بەرزەکان و تەنانەت شەپۆلە سەروو دەنگییەکان ببیستن کە بە گوێی مرۆڤ ناتوانرێت هەستپێبکرێت. ئەم هەستیارییە وایان لێدەکات هەورەبرووسکە لە دوورەوە ببیستن یان هەست بە لەرینەوەی لاواز بکەن کە پەیوەستە بە گۆڕانکارییە ژینگەییەکانەوە، وەک بوومەلەرزە نزیکەکان، زۆر پێش ئەوەی مرۆڤەکان ئاگادار بن.

لەبارەی بینینەوە، هەرچەندە سەگەکان لە هەموو ڕوویەکەوە بینینێکی باڵاتریان لە مرۆڤەکان نییە، بەڵام لە ژینگەی کەم ڕووناکیدا و هەستیارییان بۆ جووڵە زۆر باشترە. سەگەکان دەتوانن وردترین جووڵەکان لە ڕووناکی کەمدا هەستپێبکەن، ئەمەش وایان لێدەکات ببنە ڕاوکەرێکی سروشتی و چاودێرێکی ورد بۆ وردەکارییەکانی ژینگە کە ڕەنگە مرۆڤەکان نەیبینن.

توانا ژیرانییەکان و لێکدانەوە هەڵەکان

تواناکانی سەگەکان تەنها بە هەستە پێشکەوتووەکان سنووردار نین؛ بەڵکو توانای ژیرانیی گرنگیش نیشان دەدەن، زۆربەیان دەتوانن ژمارەیەکی زۆر لە وشە و ئاماژەکان تێبگەن. ئەم توانایە، لەگەڵ هەستیاریی بەرزیان بۆ گۆڕانکارییە هۆرمۆنی و ڕەفتارییەکانی مرۆڤ (وەک دەربڕینی ڕووخسار و تۆنی دەنگ)، زۆرجار وایان لێدەکات کە وا بزانرێت باری دەروونیمان یان گەڕانەوەمان بۆ ماڵەوە پێشبینی دەکەن.

بەڵام دکتۆر دۆدمان بە توندی جەخت دەکاتەوە کە "تێگەیشتنی سەروو هەست لە سەگەکاندا ئەفسانەیەکی زانستییە"، ئاماژە بە نەبوونی هیچ لێکۆڵینەوەیەکی متمانەپێکراو یان تاقیکردنەوەیەکی کۆنترۆڵکراو دەکات کە بیسەلمێنێت سەگەکان توانای تێگەیشتنیان هەیە کە لە یاسا فیزیاییە ناسراوەکان تێپەڕێت. چیرۆکە باوەکان لەبارەی "هەستی شەشەم"ەوە زۆربەیان لێکدانەوەی هەڵەی مرۆڤن بۆ ئەو ڕەفتارانەی کە لە پرۆسێسی هەستیاریی بێئەندازە ورد و خێراوە سەرچاوە دەگرن.

بۆ نموونە، هەستکردنی سەگەکان بە گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا یان بوومەلەرزە بەهۆی هێزێکی نهێنی پێشبینیکەرەوە نییە، بەڵکو بەهۆی توانایانە بۆ بۆنکردنی گۆڕانکارییە ئەتمۆسفێرییەکان، هەستکردن بە گۆڕانکارییەکان لە پەستانی کەش، دۆزینەوەی لەرینەوە وردەکانی زەوی، یان تەنانەت تێبینیکردنی گۆڕانکارییەکان لە بوارە کارۆموگناتیسییەکاندا. ئەم ئاماژە وردانە وەردەگیرێن و وەک "سیستەمی هۆشداری پێشوەختە" لێکدەدرێنەوە.

لە کۆتاییدا، لە کاتێکدا سەگەکان بەردەوامن لە سەرسامکردنمان بە تواناکانیان، ڕوونکردنەوەیەکی زانستی کە ڕیشەی لە بایۆلۆجی و سایکۆلۆژیای تێگەیشتندا بێت، وردترین چوارچێوەیە بۆ تێگەیشتنی ڕەفتارە سەرسوڕهێنەرەکانیان، نەک گەڕاندنەوەیان بۆ هێزە نهێنییەکان یان توانای سەروو سروشتی کە ناتوانرێت بپێورێن. بۆ زانیاری زیاتر، سەردانی دەروازەی ئەخباری بکەن.