زانایان ڕێنوێنێکی گەرمی گەردوونی دەدۆزنەوە کە سەرجەم ژیان کۆنترۆڵ دەکات

عێراق - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

زانایان ڕێنوێنێکی گەرمی گەردوونی دەدۆزنەوە کە سەرجەم ژیان کۆنترۆڵ دەکات

لە داهێنانێکی زانستی کە لەوانەیە تێگەیشتنی ئێمە بۆ بایۆلۆژی و خۆگونجاندن بگۆڕێت، تیمێکی توێژەر شێوازێکی بە سەرسوڕهێنەر گەردوونییان دۆزیوەتەوە کە وەڵامی هەموو جۆرەکانی ژیان بۆ پلەی گەرما ڕێکدەخات. ئەم دۆزینەوەیە، کە تازە لە گۆڤارێکی زانستی پێشەنگدا بڵاوکراوەتەوە، ڕوون دەکاتەوە کە زیندەوەرەکان، بێ جیاوازی لە ئاڵۆزی یان ژینگەیان، لە ڕووی ئاستیانەوە پابەندی ڕێنوێنییەکی گەرمی هاوشێوەن. ئەم شێوازە یەکگرتووە ئاماژە بە سنوورە بنەڕەتییەکانی گەشەسەندن دەکات، پرسیارە نیگەرانکەرەکان لەبارەی توانای ژیان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا کە خێراتر دەبێت، ورووژێنێت.

بۆ ماوەیەکی درێژ، باوەڕی زاڵ ئەوە بوو کە هەر جۆرێک خاوەنی بازنەی گەرمی تایبەتی خۆی بووە، کە لەلایەن بارودۆخە ژینگەییەکانی تایبەتەوە کە تیایدا ژیاوە، داڕێژراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینە نوێیەکە، کە لەخۆگرتنی شیکردنەوەی داتاکانی ئاستی هەزاران جۆری جیاواز – لە میکرۆباتی تاک خانەییەوە تا خشۆکە ئاڵۆزەکان – هاوشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری ئاشکرا کرد. زاناکان دۆزیانەوە کە ئاستی زیندەوەرێک، چ بەپێوانەی خێرایی گەشەکردنی، یان خێرایی زۆربوونی، یان توانای مانەوە بێت، بە وردی زیاد دەکات کاتێک پلەی گەرما زیاد دەبێت تا دەگاتە پلەیەکی گونجاو. لە دوای ئەم لووتکەیەوە، ئاستەکە بە توندی و بە خێرایی دادەبەزێت کاتێک پلەی گەرما بەردەوام دەبێت.

ئەم دۆزینەوەیە لە وەسفکردنی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان گەرما و چالاکی بایۆلۆژیدا تێپەڕ دەبێت. ئەمەش شتێک ئاشکرا دەکات کە پێی دەوترێت "ڕێنوێنی گەرمی گەردوونی بۆ ئاست" (Universal Thermal Performance Curve - UTPC)، کە بە دیاریکراوی سنوورێکی بنەڕەتییە بۆ شێوازی ژیان خۆی. لە جووھەردیا، لەکاتێکدا جۆرە جیاوازەکان دەتوانن ستراتیژی جیاواز پەرەپێبدەن بۆ گەشەکردن لە بازنەی پلەی گەرمیی دیاریکراودا، میکانیزمی بنەڕەتی کە پرۆسە بایۆلۆژییەکان چۆن وەڵامی پلەی گەرما دەدەنەوە، لە نێوان کۆمەڵێکی زۆر لە زیندەوەراندا بە شێوەیەکی بەرچاو یەکگرتوو دەردەکەوێت. ئەمەش وەک ئەوە وایە کە هەموو ماتۆڕەکان، بێ جیاوازی لە قەبارە یان دیزاینی تایبەتیان، بە یاسای فیزیکی هاوشێوە کار بکەن سەبارەت بە گۆڕینی سوتەمەنی بۆ وزە.

د. ئیلینا پترۆڤا، نووسەری سەرەکی توێژینەوەکە، وتی: "ئێمە بە ڕاستی سەرسام بووین بە یەکگرتوویی ئەم شێوازە. ئێمە چاوەڕوانی هەندێک هاوشێوەمان دەکرد، بەڵام بینینی هەمان شێوازی بنەڕەتی ڕێنوێنی لە نێوان جۆرە زۆر جیاوازەکاندا، لە بەکتریای گەشەسەندوو لە کانییە گەرمەکانەوە تاوکوو خشۆکەکان کە پشت بە خۆر دەبەستن بۆ گەرمبوونەوە، سەرسوڕهێنەر بوو. ئەمەش ئاماژە بەوە دەکات کە بنەما فیزیکی و کیمیاییە بنەڕەتییەکان هەن کە کارەکانی ژیان لە ئاستی خانەدا ڕێکدەخەن، و ئەم بنەماfە بە شێوەیەکی بەرچاو ناگۆڕێن کاتێک جۆرەکان ئاڵۆزتر دەبن."

کاریگەرییەکانی ئەم دۆزینەوەیە بۆ داھاتووی ژیان لە کەشوهەوای گۆڕاودا بەتایبەتی نیگەرانکەرە. ئەگەر زیندەوەرەکان لە ڕووی بایۆلۆژییەوە بەم ڕێنوێنییە گەرمیە گەردوونییە سنووردار کرابن، ئەوا توانایان بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ بەرزبوونەوەی خێرای پلەی گەرما لەسەر ئاستی جیهانی لەوانەیە بە توندی سنووردار بێت. کاتێک پلەی گەرما لەسەر ئاستی جیهانی بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە بە خێراییەکی بێوێنە بەرز دەبێتەوە، زۆرێک لە جۆرەکان لەوانەیە زوو خۆیان لە نزیک یان تەنانەت لە سەرووی سنووری گەرمی گونجاویانەوە بدۆزنەوە. دابەزینی توندی ئاستەکە کە دوای ئەم لووتکەیە دێت، دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی زۆربوون، زیادبوونی مردن، و لە کۆتاییدا، لەناوچوون.

ئەم توێژینەوەیە بینینی نوێ بۆ گەشەسەندنی جۆرەکان و بەرگەگرتنیان پێشکەش دەکات. گەشەسەندن ڕەنگە پێشتر زۆرترین گۆڕانکارییەکانی ئەگەری بۆ زیادکردنی بەرگەگرتنی گەرما لەم چوارچێوە گەردوونییەدا بەکار هێنابێت. ئەمەش مانای وایە کە گۆڕانکارییە خێرا ژینگەییەکان لەوانەیە لە توانای هەڵبژاردنی سروشتی بۆ دۆزینەوەی چارەسەری گونجاوی کاریگەر لە کاتی گونجاودا تێپەڕ بکەن. بۆ نموونە، هەندێک جۆر لەوانەیە بتوانن کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی ساردتر، بەڵام ئەمە بژاردەیەکی گونجاو نییە بۆ هەمووان، بەتایبەتی ئەوانەی لە ژینگەی جوگرافی سنوورداردا دەژین یان پشت بە پەیوەندییە ژینگەییە ئاڵۆزەکان دەبەستن.

ئەم دۆزینەوەیە هانی توێژینەوەی زیاتر دەدات بۆ تێگەیشتن لە میکانیزمە مۆلەکولی و خانەییەکانی ژێر ئەم ڕێنوێنییە گەرمیە گەردوونییە. ئایا پەیوەندی بە تایبەتمەندییەکانی پرۆتینە ئەنزیمییەکانەوە هەیە، یان جێگیریی پەردەکانی خانە، یان کارایی پرۆسە میتابۆلییەکان؟ تێگەیشتن لەم وردەکارییانە دەتوانێت یارمەتی باشتر بدات بۆ پێشبینیکردنی ئەوەی کام جۆران زۆرترین مەترسییان لەسەرە و ستراتیژی پاراستنیان پەرەپێبدات. هەروەها جەخت لەسەر پێویستی بەپەلەی چارەسەرکردنی گۆڕانی کەشوهەوا و کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی گازە گەرمخانەییەکان دەکاتەوە، چونکە لەوانەیە خۆگونجاندنی بایۆلۆژی بەس نەبێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاستەنگە.

لە کۆتاییدا، دۆزینەوەی ڕێنوێنی گەرمی گەردوونی بۆ ژیان، نیشانەیەکی گرنگە لە تێگەیشتنی پەیوەندی نێوان زیندەوەرەکان و ژینگەیان. لەکاتێکدا وەڵامی سەرسوڕهێنەر لەبارەی بنەما بنەڕەتییەکانی ژیانەوە پێشکەش دەکات، هەروەها هۆشداریدانێکی توندیش دەخاتە ڕوو سەبارەت بە داھاتووی فرەجۆری بایۆلۆژی لە جیهانێکدا کە گەرمتر دەبێت. تێگەیشتنی ئەم سنوورە گەشەسەندنە بۆ داڕشتنی ستراتیژی کاریگەر بۆ پاراستنی زەوی و دانیشتوانەکەی لە دەیەکانی داھاتوودا، زۆر گرنگە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری