نهێنیی جیهانی ژێر زەوی: "ماسیی یەکقۆچ"ـێکی ناوازە لە ئەشکەوتێکی چینیدا دۆزرایەوە

عێراق - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

نهێنیی جیهانی ژێر زەوی: "ماسیی یەکقۆچ"ـێکی ناوازە لە ئەشکەوتێکی چینیدا دۆزرایەوە

پەکین، چین – لە قووڵایی یەکێک لە ئەشکەوتە کەم دۆزراوەکانی پارێزگای گویژوی شاخاوی و دوورەدەستی چیندا، زانایان و توێژەران دۆزینەوەیەکی سەرسوڕهێنەریان ئەنجامدا کە سەرنجی کۆمەڵگەی زانستی جیهانیی ڕاکێشاوە. جۆرێکی نوێی ماسیی ئاوی سازگار دۆزرایەوە، کە بەهۆی قۆچێکی ئێسکی نائاساییەوە کە لە نێوچاوانیەوە دەرکەوتووە، بە شێوەیەکی نافەرمی بەڵام دروست نازناوی "ماسیی یەکقۆچ"ی لێنراوە. ئەم ئەندامە ناوازەیەی خێزانی کارپ، کە سەر بە ڕەگەزی Sinocyclocheilus ە، نموونەیەکی زیندووی گونجاندنە سەرسوڕهێنەرەکانی زیندەوەرانە بۆ مانەوە لە ژێر زەویی و لە ژینگە سەختەکانی ئەوێدا.

یەکەمجار ناوی ئەم بوونەوەرە نهێنییە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 2023، کاتێک بۆ یەکەمجار لە ئاوە تاریک و ساردەکانی ئەشکەوتەکەدا بینرا. لێکۆڵینەوەی ورد نیشانیدا کە درێژیی ماسییەکە لە 15 سانتیمەتر تێناپەڕێت، ئەمەش وای لێدەکات ببێتە بوونەوەرێکی بچووک. بەڵام تایبەتمەندییە فسیۆلۆژییەکانی بەڕاستی سەرنجڕاکێشن. ماسیی یەکقۆچ چاوی کارای نییە؛ لەبری ئەوە، تەنها ئەندامێکی بینینی بچووک و سەرەتایی هەیە کە بەپێی هەموو نیشانەکان، توانای بینینی ڕووناکیی نییە. ئەمە تایبەتمەندییەکی باوی تڕۆگلۆبایتەکانە – ئەو زیندەوەرانەی کە بە تەواوی گونجاون لە ئەشکەوتەکاندا بژین، کە تاریکیی هەمیشەیی تێدا زاڵە.

بۆ دۆزینەوەی ڕێگا و گەڕان بەدوای خۆراکدا لە تاریکیی ڕەهادا، ماسییەکە جووتێک شاڕیشی هەستیار بەکاردەهێنێت کە لە دەمیەوە دەوری داوە. ئەم شاڕیشانە وەک ئامرازێکی هەستیاری بەهێز خزمەت دەکەن، کە ڕێگەی پێدەدەن بچووکترین لەرینەوەی ئاو و ئاماژە کیمیاییەکان لە ژینگەکەیدا هەست پێبکات. بەڵام دیارترین تایبەتمەندییەکەی، بێ گومان، گەشەکردنە ئێسکییە گەورەکەی سەر نێوچاوانیەتی، کە بیرهێنەرەوەی قۆچی یەکقۆچی ئەفسانەییە. ئەرکی ئەم "قۆچە" هێشتا بابەتی گریمانە زانستییەکانە. ڕەنگە ڕۆڵێک لە دۆزینەوەی ڕێگا، دۆزینەوەی هاوسەر، بەرگری، یان تەنانەت شێوەیەکی ناوازەی دیاریکردنی شوێن بە دەنگدا هەبێت، کە یارمەتی ماسییەکە دەدات لەناو تاقیکردنەوە ئاڵۆزەکانی ڕێڕەوە ئاویەکانی ئەشکەوتەکەدا خۆی ڕێکبخات. شێوە نائاساییەکەی، کە لە وێنە بڵاوکراوەکاندا گیراوە، کاردانەوەیەکی بەرفراوانی لەنێوان زیندەوەرناسان و ئەویندارانی سروشتدا دروست کردووە.

تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەم جۆرە، نەبوونی تەواوی فلس و ڕەنگدانەوەی بینراوە. پێستی ماسییەکە کاڵ و نزیکەی شەفافە، ئەمەش گونجاندنێکی باوی ژیانی ئەشکەوتە. لە نەبوونی تیشکی خۆردا، ڕەنگدانەوە پێویست نامێنێت، و نەبوونیشی ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە پاشەکەوتکردنی وزەدا. نەبوونی فلس ڕەنگە بەشداری بکات لە هەستیارییەکی باشتر یان جووڵە لە شوێنە تەسکەکاندا ئاسانتر بکات.

شوێنی ژیانی ماسیی یەکقۆچ بریتییە لە حەوزێکی بچووکی ئاو لەناو ئەشکەوتەکەدا. قەبارەکەی زۆر بچووکە: پانییەکەی دەگاتە 1.8 مەتر و قووڵییەکەی تەنها 0.8 مەترە. ئەم جۆرە ژینگە داخراو و دابڕاوانە زۆرجار ناوەندی ئەندێمیزمن، کە تێیدا پەرەسەندن بە شێوەی ناوازە بەڕێوەدەچێت و جۆرەکانێک دروست دەکات کە لە هیچ شوێنێکی دیکەی ئەم هەسارەیەدا نادۆزرێنەوە. پارێزگای گویژو، کە بە دیمەنە کارستییەکانی و تۆڕە فراوانەکانی ئەشکەوتەکانی ناسراوە، گەنجینەیەکی ڕاستەقینەیە بۆ زیندەوەرناسان، کە دەرفەتی بێشومار بۆ دۆزینەوەی نوێ دابین دەکات.

دۆزینەوەی ئەم جۆرەی Sinocyclocheilus ڕووداوێکی تاکەکەسی نییە. لە ساڵانی ڕابردوودا، گرتە ڤیدیۆ و ڕاپۆرتی نوێ لە سەرانسەری جیهاندا سەبارەت بە دۆزینەوەی بوونەوەرانی قووڵایی دەریا و ئەشکەوتەکان دەرکەوتوون. ئەم بوونەوەرانە، کە زۆرجار خاوەنی دیمەنی خەیاڵی و گونجاندنی ناوازەن، لە کەمترین ئەندامە لێکۆڵینەوەکراوەکانی گیانلەبەرانی هەسارەکەماندا ماونەتەوە. وێنەگرانی ژێردەریا و توێژەرانی ئەشکەوتناسی هەوڵێکی بێ وێنە دەدەن، بە چوونە ناو قووڵایی ڕووبارەکان، دەریاکان، زەریاکان و ڕێڕەوە ئاویەکانی ژێر زەوی بۆ گرتن و لێکۆڵینەوە لەم جۆرە دەگمەنانە. هەر دۆزینەوەیەکی لەم جۆرە نەک تەنها زانیارییەکانی ئێمە لەسەر جۆراوجۆریی زیندەیی زەوی فراوانتر دەکات، بەڵکو لاوازی و ناوازەیی ئەم ژینگە دابڕاوانەش دەخاتە ڕوو، کە پێویستیان بە پاراستنی تایبەتە.

لێکۆڵینەوە لە سیستەمەکانی ئەشکەوت و بوونەوەرەکانیان لەگەڵ قورسی و مەترسیی زۆردا دێت. پێویستی بە ئامێری تایبەت، ئامادەکاریی ورد و توێژەرانی خاوەن لێهاتوویی بەرز، هەموو گەشتێکی گەڕان بە سەرکەوتنێک دەهێنێتە ئاراوە. بەڵام ئەنجامی ئەم هەوڵانە بێ نرخن: ئەوان ڕێگامان پێدەدەن چاوێک لە جیهانێک بکەین کە بۆ ملیۆنان ساڵ لە تەواوی دابڕان و گۆشەگیریدا پەرەسەندووه‌ و شێوەی ژیانی سەرسوڕهێنەری دروست کردووە. لێکۆڵینەوەی زیاتر لە ماسیی یەکقۆچ و ژینگەکەی، بەڵێن دەدات کە نهێنییەکانی زیاتری پەرەسەندن و مانەوە لە ناخۆشترین گۆشەکانی هەسارەکەماندا ئاشکرا بکات.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری