ئەگەر بەشداری خۆپێشاندانێک دەکەیت، ئەوەتا چۆن بە زیرەکانە مۆبایلەکەت بەکاربهێنیت

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ئەگەر بەشداری خۆپێشاندانێک دەکەیت، ئەوەتا چۆن بە زیرەکانە مۆبایلەکەت بەکاربهێنیت

مۆبایلەکەت، وەک ئامرازێکی بەربڵاو لە ژیانی ئەمڕۆدا، کاتێک بەشداری خۆپێشاندانێک دەکەیت دەبێتە شمشێرێکی دوو لایەنە. لەکاتێکدا کە ئامرازێکی بەهێزە بۆ تۆمارکردنی ڕووداوەکان، پەیوەندیکردن، و ڕێکخستن، لە هەمان کاتدا یەکێک لە گەورەترین لاوازییەکانی تۆیە. ئەمساڵ، لە سەرانسەری ویلایەتە یەکگرتووەکاندا خۆپێشاندانی بەرفراوان کراوە، بە تایبەتی دژی سیاسەتەکانی کۆچبەریی توندوتیژ و هەڵسوکەوتی بەرپرسانی فیدراڵی و ناوخۆیی. خۆپێشاندەران زیاتر پشت بە مۆبایلەکانیان دەبەستن بۆ تۆمارکردنی ڤیدیۆ، دۆکومێنتکردنی پێشێلکارییەکان، و هەماهەنگی لەگەڵ یەکتر. بەڵام، ئەم پشت بەستنە ئەوانی تووشی مەترسیی چاودێریی ژمارەیی زیاتر دەکات.

زانیارییەکانی مۆبایل و بەکارھێنانیان زیاتر لەلایەن هێزەکانی پۆلیس و دەزگا حکومییەکانەوە دەکرێنە ئامانج. ئەم ئامێرانە ئامرازی بەدواداچوونی وردن کە دەتوانرێت بۆ چاودێریکردنی شوێنەکان، ڕێکخستنی ناسنامەکان، و چاودێریکردنی پەیوەندییەکان (لەوانەش نامە کورتەکان) دەستیان بەسەردا بگیرێت. بۆ نموونە، ئێف بی ئای (FBI) پێشتر نیازی خۆی بۆ لێکۆڵینەوە لە خزمەتگوزاریی پەیام ناردنی شفرەکراو وەک سیگنال (Signal) ڕاگەیاندووە. لەکاتێکدا سەلامەتترین ڕێگە بریتییە لە جێهێشتنی مۆبایلەکەت لە ماڵەوە، بەڵام ئەمە زۆرجار بۆ پەیوەندی، دۆکومێنتکردن، یان بارودۆخی لەناکاودا کردەیی نییە.

بۆ ئەو کەسانەی کە پلانی خۆپێشاندان یان کارکردن وەک چاودێری یاسایی دادەنێن، تێگەیشتن لە چۆنیەتی کەمکردنەوەی ئەم مەترسییانە زۆر گرنگە. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی پێشەنگ وەک یەکێتیی مافە مەدەنییەکانی ئەمریکا (ACLU) و عەمنستی ئینتەرناشناڵ (Amnesty International) ڕێنمایی پێویست پێشکەش دەکەن. مۆبایلەکەت بڕێکی زۆر زانیاریی کەسی لەخۆدەگرێت: ناونیشانەکانی پەیوەندیت، وێنەکانت، هەژمارەکانی سۆشیال میدیا، ئیمێل، زانیاری دارایی هەڵگیراو، و زیاتر. ئەگەر ئامێرەکەت دەستی بەسەردا بگیرێت، ون بێت، یان بدرکێت، تۆ نایەوێت ڕێگە بدەیت کەسانی بێ مۆڵەت بە ئاسانی دەستیان بگاتە ئەم زانیارییە هەستیارانە. پێویستە هەنگاوی پێشگیرانە بنرێت بۆ کەمکردنەوەی کاریگەری ژمارەییت و پاراستنی تایبەتێتیت لە کاتی جێبەجێکردنی مافە دەستوورییەکانت.

شفرەکردن: یەکەمین هێڵی بەرگریت

یەکەم و گرنگترین هەنگاو لە پاراستنی ئامێرەکەتدا، دڵنیابوونە لەوەی کە بە شێوەیەکی سەلامەت شفرەکراوە. زۆربەی مۆبایلە نوێیەکان، چ ئایفۆن بن یان ئامێری ئەندرۆید، دوای دانانی پاسوۆردێک، زانیارییەکان بە شێوەیەکی خۆکار شفرەدەکەن. زۆر پێویستە کە پاسووردێکی بەهێز و ئاڵۆز بەکاربهێنیت، بە باشترین شێوە لە 8 بۆ 12 پیت یان ژمارەی هەڕەمەکی پێک بێت، بۆ ئەوەی ڕێگە لە دەستگەیشتنی ناڕەوا بگرێت. بۆ بەکارھێنەرانی ئەندرۆید، بڕۆنە ڕێکخستنەکان > ئاسایش و تایبەتێتی > کردنەوەی ئامێر > قفڵی شاشە (ڕێگاکە لەوانەیە بە گوێرەی وڵاتی دروستکەری ئامێرەکە کەمێک جیاواز بێت). لەسەر ئامێرەکانی ئایفۆن، بڕۆنە ڕێکخستنەکان > Face ID (یان Touch ID) و پاسوورد، و "کردنەوەی پاسوورد" هەڵبژێرن.

دەتوانیت دڵنیابیتەوە کە شفرەکردن چالاکە دوای دانانی پاسووردێک. بۆ ئایفۆن، لە ڕێکخستنەکان > Face ID (یان Touch ID) و پاسوورد بگەڕێ و بچوورە خوارەوە؛ دەبێت پشتڕاستکردنەوەی "پاراستنی زانیاری چالاکە" ببینیت. لە ئەندرۆید، ئەم پڕۆسەیە بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە ڕۆیشتن بۆ ڕێکخستنەکان > ئاسایش و تایبەتێتی > زیاتر ئاسایش و تایبەتێتی (یان ڕێگەیەکی هاوشێوە) و گەڕان بەدوای بەشی "شفرەکردن و بڕوانامەکان" کە پشتڕاست دەکاتەوە شفرەکردنی زانیارییەکان چالاکە.

لەکارخستنی خزمەتگوزارییەکانی شوێن: پاراستنی زانیارییەکانی جوڵە

خزمەتگوزارییەکانی شوێن ڕێگە بە بەرنامەکان و خزمەتگوزارییەکانی سیستەم دەدەن بۆ دەستگەیشتن بە شوێنی جوگرافیایی مۆبایلەکەت لە ڕێگەی GPS. لەکاتێکدا بۆ نیشاندەر و بەرنامەکانی تر بەکەڵکە، لە کاتی خۆپێشانداندا لەکارخستنی ئەم تایبەتمەندییە زۆر گرنگە بۆ ئەوەی ڕێگە نەدرێت جوڵەکانت بەدواداچوونی بۆ بکرێت. ئەم ڕێکخستنە بە شێوەیەکی گشتی لە بەشی "تایبەتێتی و ئاسایش" لەسەر ئایفۆن و لە ڕێکخستنەکانی "شوێن" لەسەر ئامێرەکانی ئەندرۆیددا دەدۆزرێتەوە.

لەکارخستنی خزمەتگوزارییەکانی شوێن تەنها ڕێگە لە پۆلێند کردنی شوێنەکانت لەلایەن بەرنامەکانەوە ناگرێت، بەڵکو ڕێگەش ناگرێت زانیاریی شوێن لە وێنەکانیشدا بچەسپێت کە دەیگریت. زۆرێک لە کامێراکانیش ڕێگەت پێدەدەن کە بە شێوەیەکی دەستی، زانیارییەکانی شوێن (metadata) بۆ وێنەی تاکەکەسی لەکار بخەیت. لەسەر ئایفۆن، بڕۆنە ڕێکخستنەکان > تایبەتێتی و ئاسایش > خزمەتگوزارییەکانی شوێن > کامێرا بۆ کردنەوە یان داخستنی ئەم ڕێکخستنە. لە زۆربەی مۆبایلەکانی ئەندرۆیددا، دەتوانیت لە ڕێکخستنەکانی بەرنامەی کامێراوە ڕاستەوخۆ، داتای شوێن بۆ وێنەکان لەکار بخەیت، کە زۆرجار بە "شوینەوار"، "هەڵگرتنی زانیاری شوێن" یان "تاگی شوێن" ناودەبرێت.

بایۆمێتریک دژی پاسوورد: پێداچوونەوە یاساییەکان

ڕێگاکانی پشتڕاستکردنەوەی بایۆمێتریک، وەک ناسینەوەی ڕوخسار و سکانەری پەنجەمۆر، ئاسانکاری بۆ کردنەوەی ڕۆژانەی مۆبایل دابین دەکەن. بەڵام، ئەوان مەترسییەکی بەرچاو دروست دەکەن ئەگەر مۆبایلەکەت لەلایەن هێزەکانی پۆلیسەوە دەستی بەسەردا بگیرێت. بەرپرسان لەوانەیە هەوڵ بدەن تۆ ناچار بکەن کە ئامێرەکەت بەم ڕێگەیانە بکەیتەوە. بواری یاسایی دەوروبەری کردنەوەی بایۆمێتریکی بە زۆر، هێشتا لە گەشەسەندندایە، بە گوێرەی ڕێکخراوەکان وەک دامەزراوەی سنووری ئەلکترۆنی (EFF). EFF ئاماژە بەوە دەکات کە بەکارھێنانی پاسووردێک کە لەبەر کراوە، بە شێوەیەکی گشتی بنەمایەکی یاسایی بەهێزتر دابین دەکات بۆ بەرگریکردن لە فەرمانی دادگا کە داوای کردنەوەی ئامێر یان شفرەکردنی دەکات.

لەبەر ئەوە، بە توندی ڕێنمایی دەکرێت کە تایبەتمەندییەکانی کردنەوەی بایۆمێتریک لەکار بخەیت و پشت بە پاسووردێکی بەهێز و لەبەرکراو ببەستیت کاتێک بەشداری خۆپێشاندان دەکەیت. ئەمە پێگەیەکی یاسایی پارێزراوترت پێدەبەخشێت ئەگەر ڕووبەڕووی داوای کردنەوەی ئامێرەکەت بوویتەوە.

هەنگاوی زیاتری ئاسایش

بێجگە لە شفرەکردن و لەکارخستنی خزمەتگوزارییەکانی شوێن، ئەم هەنگاوە زیادانە لەبەرچاو بگرە:

• زانیاری هەستیار بگەڕێ و بسڕەوە: پێش بەشداریکردن لە خۆپێشاندانێک، مۆبایلەکەت بگەڕێ بۆ هەر زانیارییەک کە ئەگەر بکەوێتە دەستی کەسانی نادروستەوە، ببێتە هۆی زیانگەیاندن. ناونیشانەکان، نامەکان، وێنەکان، یان بەڵگەنامەکان کە پێویست نین بسڕەوە.
• بەرنامەکان نوێ بکەوە: دڵنیابە کە سیستەمی کارپێکردنی مۆبایلەکەت و هەموو بەرنامەکانت نوێکراونەتەوە بۆ دواین وەشان، چونکە زۆرجار ئەمە چاککردنەوەی ئاسایشی گرنگ لەخۆدەگرن.
• بەرنامەکانی نامەنووسی شفرەکراو بەکاربهێنە: بۆ پەیوەندییە هەستیارەکان، بەکاربهێنە بەرنامەکانی نامەنووسی شفرەکراوی کۆتایی-بۆ-کۆتایی وەک سیگنال. بەڵام، ئاگادار بە کە ئەمانیش دەکرێت ببنە ئامانجی چاودێری.
• دوورکەوەرەوە لە Wi-Fi گشتی: خۆت بپارێزە لە بەستنەوە بە تۆڕەکانی Wi-Fi گشتی ناپارێزراو، بە تایبەتی کاتێک دەستگەیشتن بە هەژمارە هەستیارەکان یان زانیارییەکان.
• گەرانەوە بۆ دۆخی کارگە (زۆر بە وریاییەوە): وەک دوا چارەسەر، بیر لە گەڕانەوەی مۆبایلەکەت بۆ دۆخی کارگە بکەرەوە پێش خۆپێشاندانێکی گەورە. تێبگە کە ئەمە هەموو زانیارییەکانت دەسڕێتەوە، بۆیە ئەگەر پێویست بوو، پێشوەختە زانیارییە گرنگەکانت وەشێنە.

پاراستنی خۆت لە بواری ژمارەییدا لە کاتی خۆپێشانداندا، بەشێکی گرنگی چالاکی نوێیە. بە جێبەجێکردنی ئەم ڕێکارانەی ئاسایش، دەتوانیت مەترسییەکانی پەیوەست بە چاودێریی ژمارەیی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بکەیتەوە و مافەکانت بە ئارامییەکی زیاترەوە بەکاربهێنیت.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری