بۆ یەکەم جار لە جیهاندا: کۆنترین جلوبەرگی درووستکراو لە سەردەمی سەهۆڵبەندان لە ئەشکەوتێکی ئۆریگۆن دۆزرایەوە

ئەمریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

بۆ یەکەم جار لە جیهاندا: کۆنترین جلوبەرگی درووستکراو لە سەردەمی سەهۆڵبەندان لە ئەشکەوتێکی ئۆریگۆن دۆزرایەوە

لە دۆزینەوەیەکدا کە پێشینەی شارستانیەتی مرۆڤ دەگێڕێتەوە، زانایانی شوێنەوارناسی کۆنترین جلوبەرگی درووستکراوی ناسراو لە جیهاندا لە ئەشکەوتێکی ویلایەتی ئۆریگۆن دۆزیوەتەوە. ئەم پارچانەی پێست، کە لە پێستی ئاژەڵ دروستکراون و بە ڕستن و چنینی ڕووەکی و ئاژەڵییەوە بەستراونەتەوە، تەمەنیان نزیکەی 12,000 ساڵە و دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەردەمی سەهۆڵبەندان. ئەم دۆزینەوەیە، لەگەڵ کەرەستەکانی وەک ڕستن و pretty، بەڵگەی پتەوی تواناکانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی گەلانی ڕەسەنی ئەمریکا دەهێنێتە بەردەست بۆ مانەوە لە کەش و هەوای زۆر سەختدا، و وەک ڕێگەیەک بۆ دەربڕینی کولتووری و کۆمەڵایەتی کاری کردووە.

ئەنجامەکانی ئەم توێژینەوەیە، کە لە گۆڤاری زانستی *Science Advances* بڵاوکراوەتەوە، لەسەر بنەمای شیکاریی 55 بەڵگەنامە، لەوانە پێستی درووستکراو، ڕستن و pretty، کە لە دوو ئەشکەوتی ئۆریگۆن دەرھێنراون. زاناکان دیاریکردووە کە ئەم کەلوپەلانە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی "یۆنگەر درایاس" (Younger Dryas)، کە قۆناغێکی ساردی بەرچاو بووە و نزیکەی 12,900 بۆ 11,700 ساڵ پێش ئێستا ڕوویداوە. ئەم سەردەمە بە دابەزینی بەرچاوی پلەکانی گەرما لەسەر ئاستی جیهان تایبەتمەند بوو، کە ئەمەش پەرەپێدان و بەکارهێنانی جلوبەرگی کاریگەر بۆ مانەوەی مرۆڤ لە ناوچە بەرزەکاندا گرنگ کردووە.

هەرچەندە هۆکاری وردی پارچە پێستە درووستکراوەکان نادیارە، بەڵام توێژەران پێیان وایە کە "زۆر لەوانەیە پارچەیەک لە جلوبەرگ یان پێڵاو" بێت. ئەگەر وەک جلوبەرگ بسەلمێنرێت، ئەم بەڵگەنامانە یەکەمین پارچەی جلوبەرگی ناسراون کە لە سەردەمی پلایستۆسیندا تا ئێستا دۆزرابێتەوە. درووستکردنی ورد و درشت ئاماژەیە بۆ هەوڵێکی مەبەستدار بۆ دروستکردنی جلوبەرگی توند کە گەرمی و پارێزگاری باشتر لە پێستی ئاژەڵی سادەتر دابین دەکات. ئەم ئاستەی پیشەگەرییە ئاماژەیە بۆ تێگەیشتنی قوڵ لە تایبەتمەندییەکانی ماددە و تەکنیکەکانی درووستکردن.

ڕیچارد ڕۆزکرانس، نووسەری سەرەکی توێژینەوەکە و توێژەری دکتۆرا لە بواری مرۆڤناسی لە زانکۆی نێڤادا، ڕینۆ، گرنگی ئەم دۆزینەوەیەی ڕوون کردەوە. ئەو لە پۆستێکی ئەلیکترۆنیدا وتی: "ئێمە پێشتر دەمانزانی کە ئەوان ئەم کارەیان دەکرد، تەنها پێویست بوو گومان بکەین و بیر لەوە بکەینەوە کە چۆن بوون. ئەوان درووستکەری لێهاتوو و جدی بوون لە سەردەمی سەهۆڵبەنداندا." ئەم دۆزینەوەیە پشتڕاستکردنەوەی گومانە پێشینەکانە و بەڵگەی ڕوونی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکانی ڕستن و pretty کە لەلایەن گەلانی سەردەمی سەهۆڵبەندانەوە پەرەیان پێدراوە. توانای دروستکردنی ئەو جۆرە جلوبەرگانە بۆ نیشتەجێبوونی هەمیشەیی لە ناوچەکانی باکووری ئەمریکادا پێویست بوو، کە مانەوە تێیدا بە شێوەیەکی بەرچاو پشت بە پاراستن لە کەش و هەوا دەبەسترا.

گەڕان بۆ بەڵگەی جلوبەرگی سەرەتایی زۆرجار بەهۆی سروشتی تێکچوونی ماددە بەکارهاتووەکانەوە قورس دەبێت. بە پێچەوانەی کەرەستەی بەردین، ڕستن و pretty بە درێژایی هەزاران ساڵ بە زەحمەت دەمێنێتەوە. تا ئێستا، تەنها چەندین شوێن لە نیوەگۆی ڕۆژئاوا، بە تایبەت لە ئۆریگۆن و نێڤادا، بەڵگەنامەی ئاژەڵی و ڕووەکی نا-ئێسکی لە سەردەمی پلایستۆسنی درەنگ (126,000-11,700 ساڵ پێش ئێستا) دەستکەوتووە. کارە شوێنەوارییەکانی پێشوو لە ئەشکەوتی کَوْگەر ماونتین و ئەشکەوتەکانی پەیستلی لە ئۆریگۆن، پێشتر کۆمەڵەیەکی بەرچاویان لەم کەرەستە تێکچووانە، لەوانە ڕستنی ڕووەکی، سابات و کەرەستەی دار، ئاشکرا کردبوو.

ڕۆزکرانس و تیمییەکەی بە بەکارهێنانی ڕادیۆکاربۆن، بە وردی بەڵگەنامە نوێیەکان مێژوودا دیاریکرد و پشتڕاستیان کردەوە کە سەرچاوەیان لە سەردەمی یۆنگەر درایاسدا بووە. توێژینەوەکە وردەکاریی دروستکردنی ڕستنەکانی باس کردووە، و ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەوان بە شێوەیەکی گشتی لە سێ ڕستنەوە دروستکراون، بە بەکارهێنانی ڕیشاڵی ڕووەکی وەک سەجبرەش، دۆگبێن، جنێپەر و بیتربرش. پانایی جیاوازی ئەم ڕستنانە، کە لە 0.13 بۆ 1 ئینج (0.33-2.5 سم) دەگۆڕێت، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە بۆ مەبەستی جۆراوجۆر بەکارهاتوون، لە درووستکردنەوە تا بەستنەوە. سێ پارچەی پێستی ئاژەڵی کە لێیان ورد بووەتەوە، بۆ لابردنی موو پارێزراون، و لێوارەکانیان بە ڕستن کە لە تێکەڵەیەک لە ڕیشاڵی ڕووەکی و موی ئاژەڵ دروستکراون، بەستراونەتەوە. شیکاری کیمیایی پێستەکە پشتڕاستی کردەوە کە لە ئاژەڵانی باکووری ئەمریکاوە هاتووە.

ئەم دۆزینەوەیە تەنها ستراتیژییەکانی مانەوەی گەلانی کۆن ڕووناک ناکاتەوە، بەڵکو ئاماژەش بە ژیانی کۆمەڵایەتی و کولتووری ئاڵۆز دەکات کە ژیاویانە. پەرەپێدانی جلوبەرگی تایبەت، گونجاندنێکی پێشکەوتوویە بۆ ئاستەنگە ژینگەییەکان، کە زیرەکی و لێهاتوویی دانیشتووانە سەرەتاییەکانی مرۆڤ دادەمەزرێنێت. ئەمەش پەیوەندییەکی ماددی لەگەڵ ڕابردوو دابین دەکات، کە ڕێگەمان پێدەدات باشتر تێبگەین لە ژیان و داهێنانەکانی ئەوانەی کە لە سەردەمی گۆڕانکارییە گەورەکانی کەش و هەوای سەردەمی سەهۆڵبەنداندا ژیاون.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری