زانایانی ئەڵمانی ڤاکسینێکی لووتی کۆڤید-19ی بەڵێندەر ئاشکرا دەکەن، ئامانجیان 'بەرگری پاکژکەرەوە'یە

ئەڵمانیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

زانایانی ئەڵمانی ڤاکسینێکی لووتی کۆڤید-19ی بەڵێندەر ئاشکرا دەکەن، ئامانجیان 'بەرگری پاکژکەرەوە'یە

لە هەنگاوێکی گرنگدا بەرەو بەهێزکردنی بەرگری جیهانی دژی کۆڤید-19، زانایان لە ئەڵمانیا پەرەپێدانی ڤاکسینێکی نوێی لووتیان ڕاگەیاند کە بەڵێنێکی سەرەتایی بەرچاوی نیشان دەدات. ئەم ڤاکسینە پێشکەوتووە، کە بۆ وەرگرتن و بێلایەنکردنی ڤایرۆسی SARS-CoV-2 ڕاستەوخۆ لە خاڵەکانی چوونەژوورەوەی سەرەکی – لووت و قورگ – دیزاین کراوە، بە سەرکەوتوویی 'بەرگری پاکژکەرەوە'ی لە تاقیکردنەوە سەرەتاییەکانی ئاژەڵاندا دروست کردووە، کە ئامانجێکی درێژخایەن بووە لە شەڕی بەردەوام دژی پەتاکە.

توێژینەوەکە، کە لە ئەڵمانیا ئەنجامدراوە، سەرنج دەخاتە سەر فۆرمێکی زیندوو بەڵام لاوازکراوی ڤایرۆسی کۆرۆنا. لە تاقیکردنەوە توندەکاندا کە هامستەرەکانی تێدابوو، دوو ژەم لەم ڤاکسینە داهێنەرە بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە لەناو ڕێڕەوی هەناسەدانی سەرەوەی ئاژەڵەکاندا کرد. ئەم دەستکەوتە گرنگە نەک تەنها ڕێگریکردن لە نەخۆشی، بەڵکو پۆتانسێلی وەستاندنی گواستنەوەش دەگەیەنێت، کە توانایەکە دەتوانێت ستراتیژییەکانی تەندروستی گشتی بە شێوەیەکی دراماتیکی بگۆڕێت. بە پێچەوانەی زۆرێک لە ڤاکسینە دەرزی لێدراوەکانی ئێستا کە لە پلەی یەکەمدا ئامانجیان بەرگری سیستەمییە، ئەم فۆرمولە لووتییە ئامانجی دروستکردنی وەڵامێکی بەرگری ناوچەیی بەهێزە لەو شوێنەی کە تووشبوون بە شێوەیەکی گشتی دەست پێدەکات.

کۆمەڵگەی زانستی ماوەیەکی زۆرە لەگەڵ سنووردارکردنەکانی ڤاکسینەکانی ئێستای کۆڤید-19دا دەجەنگێت، بەتایبەتی کاریگەری کەمبووەوەیان لە ڕێگریکردن لە تووشبوونی سەرەتایی و گواستنەوەی دواتر، سەرەڕای سەرکەوتنیان لە کەمکردنەوەی نەخۆشی قورس و مردن. ئاواتی "بەرگری پاکژکەرەوە" – حاڵەتێک کە تێیدا جەستە بە تەواوی ڕێگری لە چوونەژوورەوە و دووبارەبوونەوەی ڤایرۆس دەکات – ئامانجێکی باڵا بووە. ئەم دەستپێشخەرییە بە سەرۆکایەتی ئەڵمانیا هەنگاوێکی بەرچاوە بەرەو جێبەجێکردنی ئەو ئاواتە، کە هیوایەک بۆ داهاتوویەک دەبەخشێت کە تێیدا کۆڤید-19 دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەرتر لەسەر ئاستی تاک و کۆمەڵگا کۆنتڕۆڵ بکرێت.

ئیمانوێل وایلەر، زانای سەرەکی لە سەنتەری ماکس دێلبروک بۆ پزیشکی مۆلیکۆلی لە کۆمەڵەی هێلمهۆڵتز لە بەرلین و هاوکارنووسەری توێژینەوەکە، سوودی ستراتیژی ڤاکسینەکەی ڕوون کردەوە. وایلەر ڕوونی کردەوە، "بەرگرییەک کە لەلایەن ڤاکسینە دەرزی لێدراوەکانی نەریتەوە دروست دەکرێت، لە پلەی یەکەمدا لە خوێندا دەمێنێتەوە و بە شێوەیەکی سیستەمی کار دەکات. هەرچەندە کاریگەرە، بەڵام لەوانەیە کاتێکی زیاتری پێبچێت بۆ دروستکردنی وەڵامێک لە شوێنی وردی چوونەژوورەوەی ڤایرۆسەکە." وایلەر بەراوردێکی کرد: "ئەگەر خانەکانی بەرگری لەو شوێنەدا بن کە ڤایرۆسەکە دەنیشێتەوە، وەک ئاگرکوژێنەوە لەژێر ئاگادارکەرەوەی دووکەڵدا، دەتوانن دەستبەجێ هەڕەشەکە لەناوببەن. ئەگەر بە دووری چەند میلێک بن، بەشێکی بەرچاو لە 'ماڵەکە' لەوانەیە پێش گەیشتنیان گڕی گرتبێت." ئەمە پۆتانسێلی ڤاکسینی کۆئەندامی هەناسەیی بۆ پاراستنی خێرا و لە شوێنی خۆیدا نیشان دەدات.

داهێنانێکی سەرەکی ئەم ڤاکسینە لووتییە لە توانایدا دایە بۆ هاندانی بەرگری کۆئەندامی هەناسەیی بە شێوەیەکی کاریگەرتر، بە تایبەتی بە هاندانی بەرهەمهێنانی دژەتەنەکانی IgA. ئەم دژەتەنە تایبەتمەندانە، بە پێچەوانەی دژەتەنەکانی IgGی شێوە Y کە بە شێوەیەکی گشتی بەهۆی دەرزی لێدانەوە دروست دەبن، چوار شوێنی بەستنەوەیان هەیە لەبری دوو شوێن. ئەم جیاوازییە پێکهاتەییە ڕێگە بە دژەتەنەکانی IgA دەدات کە بە شێوەیەکی پۆتانسێلی بە شێوەیەکی گشتگیرتر بە داگیرکەرانی ڤایرۆسییەوە بگرن و، هەندێک زانا گریمانە دەکەن، بە تایبەتمەندی ئامانجی کەمتر. ئەم توانایە بۆ خۆگونجاندن دەتوانێت لە وەڵامدانەوەی گۆڕاوە نوێ و گەشەسەندووەکانی SARS-CoV-2دا یەکلاکەرەوە بێت، کە سپێکتریۆمێکی فراوانتری پاراستن پێشکەش دەکات کە ڤاکسینەکانی ئێستا لەوانەیە لە دابینکردنیدا بەرامبەر بە جۆرە زۆر گۆڕاوەکاندا کێشەیان هەبێت.

بنەمای لاوازکردنی ڤایرۆسێک بۆ وروژاندنی وەڵامێکی بەرگری نوێ نییە؛ دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٨٧٠ لەگەڵ ڤاکسینەکان کە دژی ئەنترەکس و گرانەتا پەرەیان پێدرا. لە ڕووی مێژووییەوە، زانایان ئەم لاوازکردنەیان بە شێوەیەک بەدەست هێناوە کە وەک چارەسەری گەرمی و کیمیایی. بەڵام، توێژەرانی ئەڵمانی تەکنیکێکی ئەندازەیی بۆماوەیی مۆدێرن و ئاڵۆز بەکاردەهێنن کە بە "کۆدۆن پەیەر دێئۆپتیمایزەیشن" ناسراوە. ئەم ڕێگەیە بریتییە لە دەستکاریکردنی ماددەی بۆماوەیی ڤایرۆسەکە بۆ ئەوەی خانەکانی خانەخوێ زۆر قورستر بێت پرۆتینەکانی وەرگێڕن، بەم شێوەیە ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی کاریگەر دەشەلێنێت. ئەمە دڵنیا دەبێتەوە کە سیستەمی بەرگری دەتوانێت فێربێت کە پاتوژێنەکە بناسێتەوە بەبێ ئەوەی جەستە تووشی نەخۆشی بێت. وایلەر ئەمەی بە خوێندنەوەی دەقێک بەراورد کرد کە تێیدا هەموو پیتێک فۆنتێک یان قەبارەیەکی جیاوازە، کە خوێندنەوەی زۆر قورستر دەکات – ڕێگەیەکی زیرەکانە بۆ پێشکەشکردنی ڤایرۆسەکە بەبێ ئەوەی هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە دروست بکات.

لەکاتێکدا ئەم ڤاکسینە ئەڵمانییە بەڵێنی زۆر گەورە نیشان دەدات، هێشتا لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدایە و ڕووبەڕووی چەندین بەربەستی ڕێکخستن و کلینیکی دەبێتەوە پێش ئەوەی بتوانێت بگاتە دەستی خەڵک بە شێوەیەکی بەرفراوان. سەرەڕای ئەوەش، دیمەنی جیهانی ڤاکسینەکانی لووت بە خێرایی گەشە دەکات. بۆ نموونە، چین و هیندستان ڤاکسینەکانیان لە ڕێگەی لووتەوە دژی کۆڤید-19 بڵاوکردۆتەوە، هەرچەندە زانیارییە گشتگیرەکان سەبارەت بە کاریگەرییان لە جیهانی ڕاستەقینەدا تا ڕادەیەکی زۆر بڵاونەکراونەتەوە. کاریگەری ئەم بژاردە ئێستایانە هێشتا لە ژێر لێکۆڵینەوەدایە، کە پێویستی گرنگ بە چارەسەرە بەهێزتر و پشتڕاستکراوە زانستییەکان وەک ئەوەی لە ئەڵمانیا پەرەی پێدەدرێت، دووپات دەکاتەوە.

پەلەیی بۆ ڤاکسینەکانی ئەم نەوەی داهاتووە هێشتا هەستی پێدەکرێت. سەرەڕای پێشکەوتن، کۆڤید-19 بەردەوامە لە دروستکردنی هەڕەشەیەکی بەرچاو لە سەرانسەری جیهاندا. لە زۆر ناوچەدا، لەوانەش ویلایەتە یەکگرتووەکان، ڤایرۆسەکە لە قۆناغێکی بڵاوبوونەوەی ناوچەییدا جێگیر بووە، بە سەدان مردنی ڕۆژانە بەردەوامە تەنانەت کاتێک کۆمەڵگاکان هەوڵ دەدەن بگەڕێنەوە بۆ ژیانی ئاسایی. بڵاوبوونەوەی بەردەوام لە نێوان مرۆڤ و ئاژەڵدا زەمینەیەکی بەپیت بۆ گۆڕاوە نوێیەکان دروست دەکات، کە بە ئەگەری زۆر زیاتر گوازراوە یان زیان بەخش بن. لەکاتێکدا کەسانی تەندروست زۆرجار تووشبوونەکان بەڕێوەدەبەن، بەڵام گرووپە لاوازەکان – بەساڵاچووان، ئەوانەی بەرگرییان لاوازە، و ئەوانەی بارودۆخی تەندروستی ژێرخانییان هەیە – لە مەترسییەکی بەرچاودا دەمێننەوە. ڤاکسینەکانی نەوەی داهاتوو کە دەتوانن ڕێگری لە تووشبوون لە سەرەتای دەستپێکیەوە بکەن، نەک تەنها نیشانە قورسەکان کەم بکەنەوە، وەک ئامرازێکی سەرەکی دەبینرێن بۆ گۆڕینی ڕەوتی ڕاستەقینە دژی ئەم پاتوژێنە هەناسەیی بەردەوامە و پاراستنی تەندروستی جیهانی.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری