Çiçêrka "Madeya Tarî" ya Gerdûnî Li Ser Demê ye? Lêkolînek Nû Li Komeleya Galaksiyan Li Jêr Eleqeya Maddeya Asayî Derdixe

Almanya - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

Çiçêrka "Madeya Tarî" ya Gerdûnî Li Ser Demê Ye? Lêkolînek Nû Li Komeleya Galaksiyan Li Jêr Eleqeya Maddeya Asayî Derdixe

Li dû lêgerîna dirêj-mayî ya ji bo madeya tarî ya ne-barîyonî ya neyekser, ku tê texmîn kirin ku beşek mezin a giraniya gerdûnê pêk tîne, dibe ku berpirsiyariyek mezin rû bi rû bimîne. Lêkolînek nûjen, ku ji hêla tîmek li Zanîngeha Bonn li Almanya ve hatî rêvebirin, pêşniyar dike ku komelyayên galaksiyan - mezintirîn avahiyên ku bi giranî ve girêdayî ne - ji maddeya barîyonî ya asayî ya ku zanyaran berê difikirîn pir dewlementir in. Ev keşf, ku vê dawiyê ji bo weşandinê di kovara navdar *Physical Review D* de hate pejirandin, dibe ku têgihiştina me ya pêkhatina gerdûnê û xwezaya giranî bixwe biguhezîne.

Bi dehsalan, têgeha madeya tarî, bi taybetî bi şiklê Parçeyên Mezin ên Kêm-Têkilî (WIMPS), bingeha kozmolojiya nûjen bûye. Ew ji bo ravekirina leza dorveger a galaksiyan hate bikar anîn, ku ji ya ku tenê bi maddeya dîtbar ve tê hesibandin pir zêde ye. Bêyî vê avahiya giranî ya nedîtbar, galaksî dê hilweşin. Lêgerîna ji bo van perçeyên xerîb bi qasî 40-50 salan bûye navenda sereke ya lêkolîna stêrnasî, destpêkirî ji hêla stêrnasên wekî Fritz Zwicky ve û paşê jî ji hêla xebata bingehîn a Vera Rubin ve hate piştgirî kirin.

Lêbelê, nebûna tespîtkirina rasterast a perçeyên madeya tarî, hin lêkolîneran ajotiye ku ji bo ravekirina dînamîkên galaktîk lêkolînên alternatîf bikin. Yek ji wan Dînamîka Newtonî ya Guhertî (MOND) ye, ku ji hêla fizîknasê Îsraîlî Mordehai Milgrom ve tê piştgirî kirin. MOND guhertinek di qanûna giranî ya Newton de di leza pir kêm de pêşniyar dike, rewşek ku di herêmên derveyî galaksiyan de berbelav e. Dema ku MOND ravekirinên balkêş ji bo fenomenên dîtbarî peyda dike, ew bi gelemperî ji hêla stêrnasên sereke ve ji ber dûrxistina ji Modelê Standard ê pisîka fizîkê bi guman tê dîtin.

Lêkolîna nû ya ku ji hêla Zanîngeha Bonn ve hatî rêvebirin, bi analîzkirina daneyên ji WIde-field Nearby Galaxy cluster Survey (WINGS) û Two Micron All Sky Survey (2MASS) re, perspektîfek nû pêşkêş dike. Tîm bal kişand ser komelyayên galaksiyên nêzîk, di nav de Abell 0085, NGC 5044, û Abell 1795. Bi hesabkirina giraniya nêzîkî 46 komelyayên galaksiyan, lêkolîneran dît ku van avahiyên mezin bi qasî du qat ji yên berê hatibûn texmîn kirin girantir in. Ya herî girîng, van texmînên giraniya nûvekirî bi pêşbîniyên teorîya MOND ya Milgrom re li hev tên.

Li gorî lêkolînê, ev giraniya barîyonî ya ku nû hatî hesibandin, bi giranî ji bermayîyên stêrkî yên wekî stêrkên neutronê û qulên reş ên stêrkî pêk tê, digel ku hejmareke zêde ya stêrkên kêm-girîn û dewlemend ên metalî ku beşdarî madeya nav-komelyayî (intracluster matter) dibin. Pavel Kroupa, stêrnas li Zanîngeha Bonn û Zanîngeha Charles û yek ji hev-nivîskarên gotarê, bi e-nameyê girîngî rave kir: "Gotara me hesaba rast a naveroka stêrkî û gazê ya komelyayên galaksiyan peyda dike ku, ji bo cara yekemîn, hemî atomên di tabloya periyodîk a hêmanan de dihesibîne. Ev dibe sedema encama ku komelyayên galaksiyan bi maddeya asayî du qat ji ya ku dihat fikirîn girantir in."

Ev guhertin bandorek kûr li ser modelên heyî yên madeya tarî dike. Kroupa wiha got: "Heta niha, dihat fikirîn ku komelyayên galaksiyan ji maddeya normal 5 heta 10 qat zêdetir madeya tarî dihewînin, lewma niha 'ji nişka ve' em dizanin ku ew tenê dikarin 2.5 heta 5 qat zêdetir madeya tarî dihewînin." Wî zêde kir ku ev tê wê wateyê ku gelek modelên damezirandî yên madeya tarî dibe ku bingehîn xelet bin. Dong Zhang, nivîskarê sereke û xwendekarek doktorayê li Zanîngeha Bonn, wiha got ku ev bermayîyên stêrkî dikarin wekî celebek "madeya tarî" ya barîyonî bêne hesibandin, ku valahiya ku berê ji perçeyên xerîb re dihate veqetandin bi bandor tije dike.

Kevneşopî, MOND jî dikare alîkariya ravekirina pirsgirêkên din ên kozmolojîk bike. Kroupa destnîşan kir ku MOND ji bo fêmkirina avabûna bilez a galaksiyên eliptîkî yên mezin, ku xuya ye di nav milyar salekê de an kêmtir de hatine avakirin û ji galaksiya meya Riya Şîrê bi girîngî maddeyeke dîtbarî ya mezintir heye, pêwîst e. Wekî din, nebûna halo-madeya tarî ya li dora galaksiyên cûce yên nêzîk wekî Gewre û Piçûk Magellan Clouds, bi pêşbîniyên MOND re li hev dike, ku galaksî ji ber nebûna van haloyan kêm caran tevde dibin.

Kroupa di derbarê pêşeroja lêkolîna madeya tarî de gumanek xurt nîşan da, û got: "Di 40 salên dawîn de, pêşkeftinek hindik di mijara madeya tarî de çêbûye. Ji ber vê yekê, berdewamkirina fînansekirina lêkolîna madeya tarî neheq e; xebatek wusa windakirina mezin a pereyên bacgiran e." Ev hest, kêmbûna delîlên ezmûnî ji bo perçeyên madeya tarî di nav beşên civaka zanistî de dilşikestinek zêde nîşan dide.

Dema ku nîqaş hîn dûr e ku biqede, ev lêkolîn çîrokek alternatîf a balkêş pêşkêş dike, ku pêşniyar dike ku giraniya winda ya gerdûnê dibe ku ew qas ne razdar be, lê di maddeya barîyonî ya ku em jixwe fam dikin de veşartî be, her çend di şikl û hejmarên ku berê kêm hatine nirxandin de be jî. Bandorên li ser kozmolojî, fîzîka perçeyan û têgihiştina bingehîn a gerdûnê pir mezin in.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری