روشنایی بر طولانی‌ترین خاموشی اینترنت در ایران: تاکتیک سرکوب در بحبوحه اعتراضات

ایران - خبرگزاری اخباری

روشنایی بر طولانی‌ترین خاموشی اینترنت در ایران: تاکتیک سرکوب در بحبوحه اعتراضات

در اقدامی که ترس عمیق رژیم ایران از ارتباطات آزاد و مخالفت عمومی را برجسته می‌کند، این کشور در اوایل سال جاری شاهد طولانی‌ترین خاموشی اینترنت خود بود. این قطع اینترنت که از اوایل ژانویه آغاز شد و برای مدتی بی‌سابقه ادامه یافت، همزمان با اوج اعتراضات در سراسر کشور بود. علیرغم تلاش‌های دولت برای قطع کردن شریان‌های دیجیتال و خفه کردن جریان اطلاعات، اعتراضات ادامه یافت و سطح قابل توجهی از نافرمانی مدنی را نشان داد. با این حال، سکوت اجباری، توانایی مستندسازی وقایع در حال وقوع و اشتراک‌گذاری آن‌ها در داخل ایران و با جامعه بین‌المللی را به شدت مختل کرد و نشان‌دهنده ارتباط حیاتی بین کنترل فناورانه و خشونت دولتی است.

هزینه انسانی این دوره بسیار سنگین بوده است، به طوری که خشونت دولتی گزارش شده منجر به تلفات جانی بین ۳۰۰۰ تا ۳۰۰۰۰ نفر تخمین زده شده است. حتی رقم پایین‌تر، که توسط دولت ایران تأیید شده است، توسط بسیاری از ناظران به عنوان یک شمارش ناقص قابل توجه در نظر گرفته می‌شود. این وقایع یکی از خونین‌ترین قیام‌ها در تاریخ معاصر ایران را رقم زده است، واقعیتی تلخ که با خلأ اطلاعاتی ناشی از قطع اینترنت تشدید شده است.

درک پیچیدگی‌های وضعیت در ایران، با توجه به تاریخ پیچیده کشور و چشم‌انداز دائماً در حال تحول زیرساخت‌های فناورانه آن، چالش‌برانگیز است. برای به دست آوردن بینش عمیق‌تر، خبرگزاری اخباری با «پرسا علیمردانی»، مدیر همکار برنامه تهدیدات و فرصت‌های فناوری در سازمان WITNESS و یک محقق و فعال برجسته در حوزه حقوق دیجیتال با تمرکز ویژه بر ایران از سال ۲۰۱۲، مشورت کرده است. تخصص علیمردانی روشن می‌کند که چگونه فناوری شمشیر دولبه‌ای عمل می‌کند، هم رژیم‌های سرکوبگر را توانمند می‌سازد و هم راه‌هایی برای مقاومت فراهم می‌کند.

در مورد وضعیت فعلی دسترسی به اینترنت، علیمردانی خاطرنشان کرد که برخی از اتصالات از حدود آخر هفته ۲۴ ژانویه شروع به از سرگیری کرده‌اند. با این حال، او ابراز نگرانی کرد که این ترمیم جزئی ممکن است حس کاذب عادی بودن را ایجاد کند. وی توضیح داد: «آخرین باری که دیدم، ۳۰ تا ۴۰ درصد اتصال در داده‌های برخی از شبکه‌های Cloudflare در ایران وجود داشت و اتصال بسیار ناپایدار بود. برخی از ابزارهای دور زدن شروع به کار کرده‌اند.» علیمردانی خاطره‌ای عجیب را تعریف کرد که در آن یکی از مخاطبانش در ایران توانست بدون نیاز به VPN تماس FaceTime برقرار کند، یک نقص لحظه‌ای که ماهیت غیرقابل پیش‌بینی احیای جزئی شبکه را برجسته می‌کند. دلایل این گشایش‌های پراکنده نامشخص باقی مانده و چشم‌انداز اتصال طولانی‌مدت را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.

قطع اینترنت در ۸ ژانویه، که به دنبال تشدید قابل توجه جنبش اعتراضی رخ داد، رکورد جدیدی را از نظر مدت زمان چنین قطعی در ایران به ثبت رساند. متأسفانه، این دوره همچنین با تعداد بی‌سابقه‌ای از کشته‌شدگان اعتراضات همراه بود، وضعیتی که علیمردانی آن را «وحشتناک است که فکر کنیم فناوری به وقوع چنین جنایاتی کمک می‌کند» توصیف کرد.

ترس عمیق دولت ایران از دسترسی بی‌قید و شرط به اینترنت ناشی از استفاده تاریخی آن به عنوان ابزاری برای سازماندهی و انتشار اطلاعاتی است که روایت دولت را به چالش می‌کشد. علیمردانی به قتل عام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ اشاره کرد، رویدادی که زمانی رخ داد که رسانه‌های دولتی منبع اصلی اطلاعات بودند. بدون اینترنت، حفظ و انتقال خاطره چنین جنایاتی در طول نسل‌ها دشوار بود و منجر به درک تاریخی پراکنده برای بسیاری در داخل ایران شد. در مقابل، اینترنت به کاتالیزوری قدرتمند برای مستندسازی و شهادت دادن به خشونت‌های دولتی تبدیل شده است و تهدیدی قابل توجه برای رژیم‌هایی است که به دنبال فعالیت بدون مجازات هستند.

علیمردانی اظهار داشت: «هر زمان که فردی شاهد سرکوب شدید مانند قطع اینترنت باشد، می‌داند که این اقدام با خشونت همراه خواهد بود.» وی به قطع اینترنت در سال ۱۳۹۸ اشاره کرد که در جریان آن تخمین زده می‌شود ۱۵۰۰ نفر کشته شدند، به عنوان یک نمونه بارز. هدف اصلی این قطعی‌ها جلوگیری از بسیج و ارتباطات در میان شهروندان و حذف امکان مستندسازی نقض حقوق بشر است.

انکار مقیاس این جنایات یک عنصر استراتژیک در کنترل اطلاعات رژیم است. در محیطی عاری از نظرسنجی‌های آزاد و رسانه‌های مستقل، و جایی که روزنامه‌نگاران خارجی به شدت تحت نظارت هستند، سنجش مشروعیت رژیم فوق‌العاده دشوار است. سازمان ملل متحد از زمان تأسیس رژیم در سال ۱۳۵۷ با چالش‌های مداومی در انجام بازدیدهای میدانی مناسب برای مستندسازی حقوق بشر مواجه بوده است. در نتیجه، بار مستندسازی میدانی و حقیقت‌یابی عمدتاً بر دوش شهروندان و استفاده آن‌ها از اینترنت است، به طوری که اطلاعات برای بررسی و تأیید توسط حقیقت‌یابان حرفه‌ای در فضای آنلاین به اشتراک گذاشته می‌شود.

ایرانیان رابطه پیچیده‌ای با فناوری توسعه داده‌اند و سال‌هاست که در یک «بازی موش و گربه» مداوم با کنترل‌های اینترنتی درگیر بوده‌اند. از سال‌های ۱۳۹۶-۱۳۹۷، اعتراضات با فراوانی بیشتری رخ داده است که هر کدام با سطوح متفاوتی از سانسور و مقررات جدید همراه بوده‌اند. در سال ۱۳۹۶، برنامه پیام‌رسان تلگرام فوق‌العاده محبوب بود و به عنوان پلتفرم اصلی برای اخبار، ارتباطات و حتی تجارت، به ویژه با توجه به پهنای باند کم شبکه، عمل می‌کرد. مسدود شدن آن در سال ۱۳۹۷، همزمان با اعتراضات، نشان‌دهنده شناخت رژیم از پتانسیل آن برای بسیج بود. این امر منجر به تغییر به سمت اینستاگرام و واتس‌اپ شد که در ابتدا کمتر سیاسی بودند اما پس از ممنوعیت تلگرام، سیاسی‌تر شدند. در طول جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، اینستاگرام و واتس‌اپ نیز مسدود شدند.

برای دور زدن این محدودیت‌ها، اکثر ایرانیان به شدت به شبکه‌های خصوصی مجازی (VPN) متکی هستند. رژیم تلاش قابل توجهی را برای غیرفعال کردن VPNها صرف کرده است، که منجر به چرخه نوآوری مداوم در میان ارائه‌دهندگان VPN تجاری و غیرانتفاعی شده است که پروتکل‌های جدیدی را برای مقابله با سانسور توسعه می‌دهند. یک ایرانی معمولی اغلب از چندین VPN استفاده می‌کند و هنگام خرابی یکی، به سراغ دیگری می‌رود.

فراتر از سانسور، فناوری از طریق راه‌های دیگر نیز به سرکوب کمک می‌کند. رژیم دست به اجبار فیزیکی می‌زند، به طوری که گزارش شده است افراد به دلیل ترس از روند مربوط به دریافت جسد عزیزانشان، از گزارش مرگ آن‌ها خودداری می‌کنند. علاوه بر این، فضای اطلاعاتی عمداً با اطلاعات نادرست و تاکتیک‌های ایجاد شک و تردید پر می‌شود، استراتژی که حتی قبل از دوران اینترنت نیز به کار گرفته شده است. اکوسیستم اطلاعاتی ایران پیچیده است و بازیگران متعددی، از جمله نهادهای وابسته به دولت، سازمان‌های اطلاعاتی خارجی (مانند سیا و MI6 که از نظر تاریخی از کودتای ۱۳۳۲ در چشم‌انداز سیاسی ایران نقش داشته‌اند)، و حتی برخی گروه‌های مخالف، در ایجاد جوی از دستکاری مشارکت دارند.

زمینه تاریخی حیاتی است. کودتای ۱۳۳۲ با حمایت سیا و MI6 علیه یک دولت منتخب دموکراتیک، که سلطنتی را به نفع قدرت‌های غربی بر سر کار آورد، از نظر بسیاری به عنوان پیش‌زمینه‌ای برای انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ تلقی می‌شود. این میراث نفوذ خارجی و بی‌ثباتی سیاسی داخلی همچنان بر محیط اطلاعاتی کنونی تأثیر می‌گذارد. تنش مداوم بین توانمندسازی فناوری و سرکوب دولتی در ایران، جنبه حیاتی مبارزه برای حقوق بشر و بیان دموکراتیک باقی مانده است.