باشووری ئەفریقا دیپلۆماتکارێکی باڵای ئیسرائیلی بەهۆی پێشێلکارییەکانی پرۆتۆکۆلی دیپلۆماسییەوە دەرکرد

باشووری ئەفریقا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

باشووری ئەفریقا دیپلۆماتکارێکی باڵای ئیسرائیلی بەهۆی پێشێلکارییەکانی پرۆتۆکۆلی دیپلۆماسییەوە دەرکرد

لە پەرەسەندنێکی دیپلۆماسیی گرنگدا، حکومەتی باشووری ئەفریقا بە فەرمی ڕایگەیاند کە کارگێڕی کارەکانی ئیسرائیلی لە پریتۆریا، ئیلیت ناهار، وەک 'کەسایەتییەکی نەخوازراو' (persona non grata) ڕاگەیەندراوە و فەرمانی دەرکردنی دراوە. ئەم بڕیارە کە لە ماوەی ڕابردوودا درا، هەڵکشانێکی بەرچاو نیشان دەدات لە گرژییە دیپلۆماسییەکانی نێوان باشووری ئەفریقا و ئیسرائیل، کە لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا بەردەوام بووە، بەتایبەتی لە پاش دەستپێکردنی جەنگی غەززە لە تشرینی یەکەمی 2023. ئەم هەنگاوە دیپلۆماسییە توندە پێشبینی دەکرێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی نێوان هەردوو وڵات هەبێت و ببێتە هۆی لێکەوتەی زیاتر لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی.

پریتۆریا هۆکاری دەرکردنەکەی بۆ 'پێشێلکارییەکانی پرۆتۆکۆلی دیپلۆماسی' گەڕاندەوە، بەڵام وردەکارییەکی زۆری لەبارەی سروشتی ئەو پێشێلکارییانە ئاشکرا نەکرد. بەڵام، چاودێران و شارەزایانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان پێیان وایە کە ئەم بڕیارە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە هەڵوێستی توندی باشووری ئەفریقا بەرامبەر بە سیاسەتەکانی ئیسرائیل لە کێشەی فەلەستیندا هەیە، بەتایبەتی لە دوای هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە. باشووری ئەفریقا بەردەوام ڕەخنەی توندی لە ئیسرائیل گرتووە و چەندین جار داوای ئاگربەستی کردووە و داوای لێکۆڵینەوەی لە تاوانەکانی جەنگ کردووە لە دادگای نێودەوڵەتی دادپەروەری (ICJ).

پاشخانێکی دیپلۆماسیی پڕ لە گرژی

پەیوەندییەکانی نێوان باشووری ئەفریقا و ئیسرائیل ماوەیەکە لە دۆخێکی ناسەقامگیردایە. باشووری ئەفریقا، کە مێژوویەکی درێژی لە خەبات دژی ئەپارتاید هەیە، زۆرجار سیاسەتەکانی ئیسرائیلی بەرامبەر بە فەلەستینییەکان بە 'ئەپارتاید' وەسف دەکات. ئەم هاوشێوەکردنە لەلایەن ئیسرائیلەوە بە توندی ڕەتکراوەتەوە، بەڵام ئەمە بووەتە هۆی دروستبوونی ناکۆکییەکی قووڵ لەسەر ئاستی دیپلۆماسی. لە ساڵانی ڕابردوودا، باشووری ئەفریقا چەندین هەنگاوی گرتووەتەبەر بۆ کەمکردنەوەی ئاستی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل، لەوانەش بانگهێشتکردنەوەی باڵیۆزی خۆی لە تەلئەبیب و کەمکردنەوەی نوێنەرایەتی دیپلۆماسیی ئیسرائیل لە پریتۆریا.

لە دوای 7ی تشرینی یەکەمی 2023 و دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە غەززە، هەڵوێستی باشووری ئەفریقا زیاتر توند بووە. پریتۆریا یەکێک بوو لە یەکەمین وڵاتان کە داوای لێکۆڵینەوەی لە ئیسرائیل لە دادگای نێودەوڵەتی دادپەروەری (ICJ) کرد بە تۆمەتی ئەنجامدانی 'جینۆساید'. ئەم هەنگاوە بووە هۆی دروستبوونی گرژییەکی زۆر لە پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵاتدا، و ئیسرائیل بە توندی ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردەوە و بە 'بێ بنەما' و 'دوژمنکارانە' وەسفی کردن.

'کەسایەتییەکی نەخوازراو' چی دەگەیەنێت؟

ڕاگەیاندنی دیپلۆماتکارێک وەک 'کەسایەتییەکی نەخوازراو' یان 'persona non grata' بەرزترین ئاستی سزادانی دیپلۆماسییە کە دەکرێت لەلایەن وڵاتێکی میواندارەوە بەسەر نوێنەرێکی دیپلۆماسیی وڵاتێکی تردا بسەپێنرێت، بەبێ ئەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان بە تەواوی بپچڕێن. بەپێی ماددەی 9ی کۆنڤەنسیۆنی ڤییەنا بۆ پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان (1961)، وڵاتی میواندار دەتوانێت لە هەر کاتێکدا و بەبێ پێویستی ڕوونکردنەوەی هۆکارەکان، ڕایبگەیەنێت کە سەرۆکی نوێنەرایەتی یان هەر ئەندامێکی تری ستافی دیپلۆماسی 'کەسایەتییەکی نەخوازراو'ە. لەم حاڵەتەدا، وڵاتی نێرەر دەبێت دیپلۆماتکارەکە بانگهێشت بکاتەوە یان کارەکانی کۆتایی پێ بهێنێت. ئەگەر ئەمە ئەنجام نەدرێت، وڵاتی میواندار دەتوانێت ڕەتی بکاتەوە کە دان بەو کەسەدا بنێت وەک ئەندامێکی نوێنەرایەتی.

بڕیاری دەرکردنی کارگێڕی کارەکانی ئیسرائیل، ئیلیت ناهار، ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ئەوەی کە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان گەیشتوونەتە خاڵێکی مەترسیدار. کارگێڕی کارەکان بە پلە نوێنەری باڵای وڵاتەکەیەتی لەو وڵاتە میواندارەدا کە نوێنەرایەتی باڵیۆزخانەی تێدا نییە یان باڵیۆزەکەی بانگهێشت کراوەتەوە. ئەمەش مانای وایە کە ئیسرائیل ئێستا هیچ نوێنەرێکی دیپلۆماسیی باڵای نییە لە باشووری ئەفریقا.

کاردانەوەکان و لێکەوتەکانی داهاتوو

پێشبینی دەکرێت ئیسرائیل بە توندی کاردانەوەی بەرامبەر بەم هەنگاوە دیپلۆماسییە دەرببڕێت. لە ڕابردوودا، تەلئەبیب بەردەوام ڕەخنەی لە هەڵوێستەکانی باشووری ئەفریقا گرتووە و بە 'لایەنگرانە' و 'دژە ئیسرائیلی' وەسفی کردوون. دەرکردنی دیپلۆماتکارەکە دەتوانێت ببێتە هۆی پچڕانی تەواوی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان یان کەمکردنەوەی زیاتری ئاستی نوێنەرایەتی. ئەگەریش هەیە ئیسرائیل هەنگاوی هاوشێوە بگرێتەبەر و دیپلۆماتکارانی باشووری ئەفریقا لە تەلئەبیب دەربکات، وەک وەڵامێک بۆ ئەم بڕیارە.

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەم پەرەسەندنە دەتوانێت سەرنجی زیاتر بۆ سەر پەیوەندییەکانی باشووری ئەفریقا و ئیسرائیل ڕابکێشێت. وڵاتانی تر کە هەڵوێستی هاوشێوەیان بەرامبەر بە کێشەی فەلەستین هەیە، لەوانەیە هان بدرێن بۆ گرتنەبەری هەنگاوی دیپلۆماسیی هاوشێوە. بە پێچەوانەوە، وڵاتانی ڕۆژاوا کە پشتیوانی لە ئیسرائیل دەکەن، لەوانەیە ڕەخنە لە بڕیارەکەی باشووری ئەفریقا بگرن و بە 'هەڵەشە' یان 'ناپێویست' وەسفی بکەن. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی قووڵتربوونەوەی جەمسەرگیریی نێودەوڵەتی لەسەر پرسی فەلەستین.

باشووری ئەفریقا، وەک یەکێک لە دەنگە دیارەکانی کیشوەری ئەفریقا و جیهانی باشوور، ڕۆڵێکی گرنگی لە هەوڵە نێودەوڵەتییەکاندا بۆ چارەسەرکردنی کێشەی فەلەستین گێڕاوە. هەڵوێستە توندەکانی لەم دواییانەدا نیشانەی ئەوەیە کە پریتۆریا بەردەوام دەبێت لە فشارخستنە سەر ئیسرائیل لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی لە ڕێگەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانەوە وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و دادگای نێودەوڵەتی دادپەروەری. ئەم بڕیارە نوێنەرایەتی قۆناغێکی نوێ دەکات لە ستراتیژیی دیپلۆماسیی باشووری ئەفریقا بۆ بەرگریکردن لە مافەکانی فەلەستینییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوەی کە بە 'پێشێلکارییەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکان'ی ئیسرائیل وەسفی دەکات.

کاریگەری لەسەر پەیوەندییە بازرگانی و کولتوورییەکان

جگە لە لێکەوتە دیپلۆماسییەکان، ئەم گرژییە دەتوانێت کاریگەری لەسەر پەیوەندییە بازرگانی و کولتوورییەکانی نێوان باشووری ئەفریقا و ئیسرائیل هەبێت. هەرچەندە قەبارەی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات زۆر گەورە نییە، بەڵام دەرکردنی دیپلۆماتکارەکە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی زیاتری ئاڵوگۆڕە ئابوورییەکان و پچڕانی پەیوەندییە کولتوورییەکان. کۆمەڵگەی جولەکە لە باشووری ئەفریقا، کە مێژوویەکی درێژی هەیە، لەوانەیە لە دۆخێکی ناخۆشدا بن بەهۆی ئەم گرژییانەوە، چونکە زۆرجار خۆیان لە نێوان پشتگیریکردنی ئیسرائیل و هەڵوێستی حکومەتی باشووری ئەفریقادا دەبیننەوە.

سەرباری ئەوەش، ئەم هەنگاوە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی فشارێکی زیاتر لەسەر کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان کە لە هەردوو وڵاتدا کار دەکەن. لەوانەیە هەندێک کۆمپانیا ناچار بن هەڵوێستێکی ڕوون وەربگرن یان پۆزیشنی خۆیان لە بازاڕەکانی باشووری ئەفریقا یان ئیسرائیلدا هەڵبسەنگێننەوە. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە کاریگەرییەکانی ئەم بڕیارە دیپلۆماسییە لە چوارچێوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان تێدەپەڕێت و دەتوانێت کاریگەرییەکی فراوانتری لەسەر سێکتەرە جیاوازەکان هەبێت.

پێشینەی مێژوویی و هەڵوێستی باشووری ئەفریقا

هەڵوێستی باشووری ئەفریقا بەرامبەر بە ئیسرائیل و کێشەی فەلەستین لە مێژووی خۆیەوە سەرچاوە دەگرێت. باشووری ئەفریقا، کە خۆی زۆری چەشتووە لە سیستەمی ئەپارتاید، هاوسۆزییەکی قووڵی بۆ فەلەستینییەکان هەیە و دۆخی فەلەستین بە دووبارەبوونەوەی ئەزموونی خۆی لە ژێر دەسەڵاتی ئەپارتایددا دەبینێت. ئەم تێڕوانینە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی باشووری ئەفریقا هەبووە و وای لێکردووە ببێتە یەکێک لە دەنگە توندەکانی جیهان لە دژی سیاسەتەکانی ئیسرائیل.

ماندێلا و سەرکردەکانی تری کۆنگرەی نیشتمانی ئەفریقا (ANC) بەردەوام پشتگیری خۆیان بۆ دۆزی فەلەستین دەربڕیوە. ئەم میراتە مێژووییە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بڕیارەکانی ئێستای حکومەتی باشووری ئەفریقا هەیە. دەرکردنی دیپلۆماتکارەکە تەنها کاردانەوەیەک نییە بەرامبەر بە ڕووداوەکانی ئەم دواییانە، بەڵکو بەشێکە لە سیاسەتێکی دێرین و دامەزراو کە لەسەر بنەماکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مافەکانی مرۆڤ بنیات نراوە، وەک چۆن باشووری ئەفریقا دەیبینێت.

لەکۆتاییدا، بڕیاری باشووری ئەفریقا بۆ دەرکردنی کارگێڕی کارەکانی ئیسرائیل خاڵێکی وەرچەرخانە لە پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵاتدا و کاریگەرییەکی فراوانی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دەبێت. ئەم هەنگاوە دیپلۆماسییە توندە نیشانەی پەرەسەندنی گرژییەکانە و جەخت لەسەر هەڵوێستی باشووری ئەفریقا دەکاتەوە لە دۆزی فەلەستیندا، کە پێشبینی دەکرێت لە داهاتوودا زیاتر توند بێتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری