ئەندازیارانی گەردوونی: چۆن ئەستێرە زەبەلاحە کۆنەکان کۆمەڵە ئەستێرە سەرەتاییەکانیان دروست کرد و یەکەم کونە ڕەشەکانیان لێ لەدایک بوو

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ئەندازیارانی گەردوونی: چۆن ئەستێرە زەبەلاحە کۆنەکان کۆمەڵە ئەستێرە سەرەتاییەکانیان دروست کرد و یەکەم کونە ڕەشەکانیان لێ لەدایک بوو

لە سەرەتای پڕ قەرەباڵغی گەردووندا، کاتێک گەردوونی تازەپێگەیشتوو فراوان دەبوو، سەردەمێکی دراماتیکی بەڕێوەچوو. ئەم سەردەمە شاهیدی دروستبوونی یەکەم ئەستێرە زەبەلاحەکان بوو، شانبەشانی گەلەستێرە سەرەتاییەکان. زۆر لەوە زیاتر کە تەنها چراگەلی ئاسمانی بن، دۆزینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم ئەستێرە زۆر زەبەلاحانەی سەرەتا، هۆکارێکی دینامیکی بوون، کە گۆڕانکاری کیمیایی قووڵیان لەناو یەکەم کۆمەڵە ئەستێرە گۆییەکاندا دروست کرد. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی ئەم زەبەلاحە ئەستێرەییانە لە کۆتاییدا داڕمان بۆ پێکهێنانی کونە ڕەشەکان، بەمەش پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان لە نێوان سەرەتاییترین نەوەکانی ئەستێرەکان و نادیارترین پێکهاتەکانی گەردووندا دامەزراند.

تیمێک بە سەرۆکایەتی مارک گیلیس، توێژەری زانکۆی بەرشەلۆنە، دەستیان بە ئەرکێک کرد بۆ لێکدانەوەی ڕۆڵی گرنگی ئەم زەبەلاحە ئەستێرەییانەی تەمەن کورت لە دروستبوون و پەرەسەندنی کۆنترین کۆمەڵە ئەستێرە ناسراوەکاندا. بۆ ڕووناکردنەوەی ئەم نهێنییە گەردوونییانە، توێژەران مۆدێلێکی کۆمپیوتەری پێشکەوتوویان پەرەپێدا، کە بە شێوەیەکی گونجاو ناوی لێنرا مۆدێلی "جریان-بێجووڵەیی" (inertial-flow). ئەم لاسایی کردنەوە ئاڵۆزە باس لەوە دەکات کە چۆن ئەستێرەکان لە ئەنجامی لێشاوی یەکگرتوو (هاتنەژوورەوە) کە بەهۆی گۆڕانی خێرایی (super-sonic turbulence) لە ناوچە دیاریکراوەکانی بۆشایی ئاسماندا دروست دەبن، دەست بە کۆبوونەوە دەکەن. تیمەکە بە لێهاتوویی ئەم مۆدێلەیان بەکارهێنا بۆ ڕوونکردنەوەی زۆریی کیمیایی سەرسوڕهێنەر و نائاسایی کە لەناو ئەم کۆمەڵە سەرەتاییانەدا بینراون، کە ناتەباییگەلێک بوون مۆدێلە باوەکان لە چارەسەرکردنیاندا کێشەیان هەبوو.

کۆمەڵە ئەستێرە گۆییەکان کۆمەڵگەی گۆیی شکۆدارن کە هەزاران یان تەنانەت ملیۆنان ئەستێرەیان تێدایە، کە بە توندی لە ناوچە بچووکەکانی بۆشایی ئاسماندا کۆکراونەتەوە. زۆربەی گەلەستێرەکان ئەم شارە ئەستێرەییە کۆنانەیان تێدایە، و تەمەنی پێشکەوتووی ئەستێرەکانیان بە ڕوونی ئاماژە بە دروستبوونیان دەکات دوای ماوەیەکی کەم لە تەقینەوە گەورەکە (Big Bang). بە شێوەیەکی سەیر، هەندێک کۆمەڵە ئەستێرەی گۆیی تەنانەت پێش دروستبوونی گەلەستێرە خانەخوێیەکانیان بوونیان هەبووە. بۆ نموونە، گەلەستێرەی ڕێگای کاکێشانمان کۆمەڵێک لەم کۆمەڵە گۆییانەی تێدایە کە بە دەوری ناوکی گەلەستێرەییدا دەسوڕێنەوە. گەردوونناسان مەزەندە دەکەن کە لەوانەیە زیاتر لە 200 کۆمەڵەی لەم جۆرە هەبن، لە کاتێکدا لانیکەم 150یان لە ئێستادا ناسراون. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی گەلەستێرەکەمان نزیکەی 13.6 ملیار ساڵ تەمەنیەتی، ئەستێرەکانی ناو ئەم کۆمەڵە گۆییانە زۆرجار لەوە کۆنترن، کە سەرچاوەی سەرەتایی بوونیان دووپات دەکاتەوە.

ئەوەی کۆمەڵە ئەستێرە گۆییەکانی ناو توێژینەوەکەی گیلیس جیا دەکاتەوە، ئیمزای کیمیایی سەرسوڕهێنەرییانە. بە پێچەوانەی چاوەڕوانییەکان بۆ ئەستێرەکان کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە هایدرۆجینی سەرەتایی دروستبوون، ئەم ئەستێرە زۆر زەبەلاحە کۆنانە (EMS) ڕێژەیەکی زیاتر لە چاوەڕوانی هیلیۆم، نایترۆجین، ئۆکسجین، سۆدیۆم، مەگنیسیۆم و ئەلومنیۆم نیشان دەدەن. ئەم توخمانە وەک "توخمە قورسەکان" پۆلێن دەکرێن، واتە ماددە کیمیاییەکان کە ژمارەی گەردیلەییان زیاترە لە هایدرۆجین. بە شێوەیەکی نەریتی، وا تێگەیشتوو بوو کە سەرەتاییترین ئەستێرەکان نزیکەی بە تەواوی لە هایدرۆجینی سەرەتایی، لەگەڵ بڕێکی کەم لە هیلیۆم، دروستبوون. توخمە قورسترەکان لەناو ناوکی ئەستێرەکاندا لە ڕێگەی لکاندنی ناوەکییەوە دروست دەبن، ئەمەش وای لێدەکات کە ئەستێرە زەبەلاحەکانی سەرەتا نابێت 'پیس' ببوونایە تاوەکو ئەستێرە کۆنەکان مردوون و ناوەندە ئەستێرەییەکانیان بەم توخمانە دەوڵەمەند نەکردووە. ئەم ناکۆکییە وای لە تیمی گیلیس کرد کە گریمانە بکەن کە جۆرێک لە چالاکیی سەرەتایی چڕ دەبێت ژینگەی کۆمەڵەکەی بەم توخمە قورسترانە 'دەوڵەمەند' کردبێت.

مۆدێلی "جریان-بێجووڵەیی" بە ڕوونی نیشان دەدات کە لەناو کۆمەڵە ئەستێرە زۆر زەبەلاحەکاندا کە لە سەرەتای گەردووندا باو بوون، ناوچەکانی گازی گۆڕاو وەک بنکەی بەپیت بۆ ئەم ئەستێرە زۆر زەبەلاحانە کاریان کردووە. زۆربەی ئەم ئەستێرە زەبەلاحانە بارستەیان لە هەزار تا 10,000 جار زیاتر بوو لە بارستەی خۆرەکەمان. بەپێی سروشتی ئەستێرەییان، ئەم زەبەلاحانە بە وردی توخمەکانیان لە ناوکیاندا لە ڕێگەی لکاندنی ناوەکییەوە دروست کرد. بە شێوەیەکی سەرەکی، بەهۆی بارستەی زۆر گەورەیانەوە، با و گەردەلولی ئەستێرەیی زۆر بەهێزیان دروست کرد کە دەوروبەری کۆمەڵەکەیان بەوەی گەردوونناسان ناوی لێدەنێن "بەرهەمەکانی سووتانی هایدرۆجین بە پلەی گەرمی بەرز" پڕ کرد. ئەم با دەوڵەمەندکراوانە لەگەڵ هەورە گازی هایدرۆجینی سەرەتایی باودا تێکەڵ بوون، کە دواتر چڕبوونەوە بۆ بەرهەمهێنانی نەوەی نوێی ئەستێرەکان کە ئیمزای کیمیایی جیاوازیان هەبوو. گیلیس جەختی لە گرنگی مۆدێلەکە کردەوە: “مۆدێلەکەمان نیشان دەدات کە تەنها چەند ئەستێرەیەکی زۆر زەبەلاح دەتوانن کاریگەرییەکی کیمیایی هەمیشەیی لەسەر تەواوی کۆمەڵەیەک بەجێبهێڵن. لە کۆتاییدا فیزیکی پێکهێنانی کۆمەڵە ئەستێرە گۆییەکان بە ئیمزا کیمیاییەکانی ئێستا دەبەستێتەوە.”

ئەم توێژینەوە گشتگیرەی تیمەکە لەسەر سەرەتاییترین کۆمەڵە ئەستێرە گۆییەکان ڕێگایەکی قایلکەر دادەمەزرێنێت کە فیزیکی پێکهێنانی ئەستێرەکان، پەرەسەندنی کۆمەڵەکان و پرۆسەکانی دەوڵەمەندکردنی کیمیایی لە گەردوونی تازەپێگەیشتوودا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بە توندی ئاماژە بەوە دەکات کە ئەستێرە زۆر زەبەلاحەکان (EMSs) تەنها چاودێری بێدەنگ نەبوون، بەڵکو هۆکارێکی سەرەکی بوون لە پێکهێنانی یەکەم گەلەستێرەکاندا، کە هاوکات کۆمەڵە ئەستێرە گۆییەکانیان دەوڵەمەند دەکرد و یەکەم کونە ڕەشەکانیان لێ لەدایک بوو. توانای پێشبینیکردنی مۆدێلەکە لە ڕوونکردنەوەی تایبەتمەندییە سەیرەکانی کۆمەڵەکانی ڕێگای کاکێشان تێدەپەڕێت؛ هەروەها ڕوونکردنەوەیەکی قایلکەر بۆ دۆزینەوە نوێیەکانی تەلەسکۆپی بۆشایی ئاسمانی جەیمس وێب (JWST) پێشکەش دەکات، کە گەلەستێرە دەوڵەمەندەکانی نایترۆجینی لە گەردوونی دووردا پۆلێن کردووە. توێژەران پێشنیار دەکەن کە ئەو گەلەستێرە دوورانەش کۆمەڵە ئەستێرە گۆییە دەوڵەمەندەکانی EMS یان تێدابووە کە لە قۆناغە سەرەتاییەکانی گەشەسەندنیاندا دروستبوون. پاولۆ پادوان لە کۆلێژی دارتمۆس و ICCUB-IEEC ئەم پەیوەندییەی بە گرنگ زانی: “ئەستێرە زۆر زەبەلاحەکان ڕەنگە ڕۆڵێکی سەرەکییان لە پێکهێنانی یەکەم گەلەستێرەکاندا گێڕابێت. گەشاوەیی و بەرهەمهێنانی کیمیاییان بە شێوەیەکی سروشتی گەلەستێرە سەرەتاییەکانی دەوڵەمەند بە نایترۆجین ڕوون دەکەنەوە کە ئێستا بە JWST لە گەردوونی سەرەتاییدا دەیانبینین.”

بەپێی سووڕی ژیانی زۆربەی کۆمەڵە ئەستێرەکانی EMS، ئەم زەبەلاحە سەرەتاییانە لە کۆتاییدا لە تەقینەوەی سووپەرنۆڤای پڕشکۆدا کۆتاییان هات. ئەم ڕووداوە کارەساتبارانە ژینگەی کۆمەڵەکانیان زیاتر دەوڵەمەند کرد، و بە قووڵی کاریگەرییان لەسەر نەوەکانی دواتری ئەستێرەکان بە کۆمەڵێک فراوانتر لە توخمە قورسترەکان کرد. بەڵام، چیرۆکەکە لێرەدا کۆتایی نایەت. ئەم ئەستێرە زەبەلاحانە بە ئەگەری زۆرەوە ڕاستەوخۆ داڕمان بۆ پێکهێنانی یەکەم کونە ڕەشەکانی بارستەی مامناوەند لە گەردووندا، کە هەر یەکێکیان لەوانەیە لە 100 بارستەی خۆر زیاتر بێت. ئەگەر ئەم کونە ڕەشە سەرەتاییانە بەیەکدا بدەن، ئەوا بە تەواوی گونجاوە کە ڕوانگە پێشکەوتووەکانی شەپۆلی کێشکردن بتوانن ئەم ڕووداوە زەبەلاحانە لە سەرەتای گەردووندا بدۆزنەوە، بەمەش پەنجەرەیەکی بێوێنە بۆ سەرچاوەی خودی ئەم تەنە گەردوونییە نهێنییانە دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری