تەلەسکۆپی چاندرای ناسا ئەستێرەیەکی گەنجی وەک خۆرەکەی خۆمان دەبینێت کە گازی ئەستێرەیی خۆی هەڵدەئاوسێنێت، تیشک دەخاتە سەر پەرەسەندنی سەرەتایی ئەستێرەکان

عێراق - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

تەلەسکۆپی چاندرای ناسا ئەستێرەیەکی گەنجی وەک خۆرەکەی خۆمان دەبینێت کە گازی ئەستێرەیی خۆی هەڵدەئاوسێنێت، تیشک دەخاتە سەر پەرەسەندنی سەرەتایی ئەستێرەکان

لە پێشکەوتنێکی گرنگی فەلەکناسیدا، ئۆبسێرڤاتۆری تیشکی ئێکس چاندرای ناسا بە سەرکەوتوویی وێنەی گازی ئەستێرەیی هەڵئاوساوی ئەستێرەیەکی گەنجی وەک خۆرەکەی خۆمان بە ناوی HD 61005 گرتووە. ئەم چاودێرییە، کە یەکەمین لە جۆری خۆیەتی بۆ ئەستێرەیەکی جۆری G لە زنجیرەی سەرەکیدا، دەرفەتێکی بێ وێنە بە زانایان دەدات بۆ لێکۆڵینەوە لە قۆناغە سەرەتاییەکانی پەرەسەندنی ئەستێرەکان و چۆن ئەم پرۆسانە کار لە ژینگە دەوروبەریان دەکەن، لەوانەش دروستبوونی هەسارەکان و ئەو مەرجانەی کە ڕەنگە ژیان بپارێزن.

ئەستێرە گەنجەکان بە تیشکی بەهێز و باکانی ئەستێرەیی توندیان ناسراون، کە دەتوانن بە قووڵی شێوەی ژینگە گازییەکانی دەوروبەریان بگۆڕن. ئەم باکانی ئەستێرەییە بڵقی گازی گەورە، کە بە گازی ئەستێرەیی ناسراون، لە دەوری ئەستێرەکان هەڵدەئاوسێنن. خۆرەکەمان هەمان کاری کردووە، هێلیۆسفێرەکەی دروستکردووە، کە سیستەمی خۆرەکەمان دەگرێتەوە و لە تیشکی گەردوونی دەیپارێزێت. بەڵام، بوونمان *لەناو* هێلیۆسفێردا توانامان بۆ تێگەیشتن لە پەرەسەندنی بە تەواوی سنوردار دەکات. چاودێریکردنی HD 61005 لە دەرەوە، کە ئەستێرەیەکی زۆر گەنجترە لە خۆرەکەمان، دەرفەتێکی ناوازە دەدات بۆ شوێنکەوتنی چۆن ئەم تایبەتمەندییە دینامیکیانە لەسەر کاتەکانی گەردوونی پەرەدەسێنن.

HD 61005 ئەستێرەیەکی تازە دامەزراوی زنجیرەی سەرەکییە، ئەمەش وای لێدەکات ببێتە تاقیگەیەکی سروشتیی نموونەیی بۆ لێکۆڵینەوە لەو پرۆسانەی کە خۆرەکەمان لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا تێیپەڕاندووە. باکانی تەنۆلکەیی کە لەم ئەستێرە گەنجەوە دەردەچێت نزیکەی سێ هێندە خێراترە و 25 هێندە چڕترە لە باکانی خۆرەکەمان. ئەم بارودۆخە توندانە بڕێکی پێوانەیی لە تیشکی ئێکس بەرهەم دەهێنن، نەک تەنها لە پلازما گەرمەکانی پێکدادان لە بەرگەهەوای تاجی دەوروبەری ئەستێرەکەدا، بەڵکو لە کاریگەری باکانی ئەستێرەیی لەگەڵ ناوەڕاستی ئەستێرەیی (ISM) زۆر ساردتردا. ئەم کارلێکە وزەبەخشەیە کە گازی ئەستێرەیی هەڵدەئاوسێنێت و بۆ چاندرا بینراوی دەکات.

توێژینەوەکە لەلایەن کێری لیس، فەلەکناس لە تاقیگەی فیزیکی کارپێکراو لە زانکۆی جۆنز هۆپکینزەوە سەرپەرشتی کراوە. دۆزینەوەکان لە توێژینەوەیەکدا بە ناوی "یەکەمین شیکارکردنی گازی ئەستێرەیی ئەستێرەیەکی جۆری Gی زنجیرەی سەرەکی بە بەکارهێنانی چاندرا" بە وردی باسکراون، کە بڕیارە لە گۆڤاری فیزیکی فەلەکیدا بڵاوبکرێتەوە. لیس و هاوکارانی ڕوونیدەکەنەوە: "ئەستێرەکان بەهۆی دەرچوونی فۆتۆنەکان لە پلازما گەرمەکانی پێکدادان لە بەرگەهەوای تاجی دەوروبەریانەوە تیشکی ئێکس دەدەن. بەڵام ئەستێرەکان هەروەها بڕێکی کەم لە تیشکی ئێکس بەسەر قەبارەیەکی گەورەدا بەرهەم دەهێنن، چونکە باکانی ئەستێرەیی ئایۆنیزەکراو و پەستان بەرز کە لە تاجی ئەستێرەکانەوە دەردەچن، بڵقێک/کەڤیتەیەک (کە بە 'گازی ئەستێرەیی' ناودەبرێت) لە ISMی گەلەستێرەیی ناوچەییدا دروست دەکەن."

جگە لە گازی ئەستێرەیی، چاودێرییەکانی تیشکی ژێرسوور لە تەلەسکۆپی بۆشایی ئاسمان هابڵەوە تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشی دیکەی لە دەوری HD 61005 ئاشکرا کردووە: دیسکی تۆزاوی گەورە کە لە باڵەکانی مێروولە دەچن، ئەمەش وایکردووە ئەستێرەکە نازناوی "مێروولە"ی لێبنرێت. ئەم باڵە تۆزاوییانە نزیکەی هەزار هێندە چڕترن لە ماددە دەوروبەری خۆرەکەمان و لە پشتێنەی کویپەر لە سیستەمی خۆرەکەمان دەچن، کە لە ماددەی ماوەتەوە لە پرۆسەی دروستبوونی هەسارەکان پێکدێن. توێژەران ڕوونیدەکەنەوە: "لەبەر ئەوەی ئێمە HD 61005 لە قەراغەوە چاودێری دەکەین، دەتوانین باڵەکان بە شێوەی بڕگەیی وەک پێکهاتەی ڕاماڵراو ببینین نەک وەک شێوەیەکی تەخت کە خراوەتە سەر ئاسمان و دیسکی ئیلێپتیک، تەنها وەک لێوارە زیادەکان لە دەرەوەی دیسکێکی سەرەکی ئیلێپتیک دەردەکەون."

هاوکار Brad Snios تێبینی کرد: "وتەیەک هەیە دەربارەی مێروولەیەک کە بەرەو گڕ دەڕوات. لە حاڵەتی HD 61005دا، 'مێروولەکە' ناتوانێت بە ئاسانی لە گڕەکە ڕزگاری بێت چونکە لە دەوری دروست بووە و ڕەنگە لەلایەن دیسکێکەوە لە دەوری پارێزراو بێت." ئەم باڵانە لەوانەیە دیاردەیەکی کاتی بن، کە لە تەنۆلکە تۆزاوییە زۆر بچووکترەکان لە دیسکی سەرەکی پێکدێن، یان لەوانەیە هەمیشەییتر بن، لەگەڵ دیسکی گەورەتر کە بە بەردەوامی دابینکردنی تۆزیان نوێ دەکاتەوە. ئەم ڕەفتارە "مێروولەییە" چاوەڕوان دەکرێت لە سیستەمە گەنجەکاندا باو بێت، بە تایبەتی ئەستێرە G-جۆرەکان کە خێرایی سووڕانەوەیان خێرایە، باکانی ئەستێرەیی بەهێزیان هەیە، و دیسکی تۆزاویی ئەستێرەیی گەرمیان بە شێوەیەکی دینامیکی هەیە.

ئەم چاودێرییانە پرسیارێکی گرنگ دەوروژێنن: بۆچی هەموو ئەستێرە گەنجەکانی زنجیرەی سەرەکیی تەمەن سفر (ZAMS) گازی ئەستێرەیی بەهێز و شیکارکراو وەک HD 61005 نیشان نادەن؟ لە کاتێکدا چاوەڕوان دەکرێت هەموو ئەستێرە گەنجەکانی جۆری درەنگ لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ژیانیاندا باکانی ئەستێرەیی زۆر بەهێز دروست بکەن، بینراوی گازی ئەستێرەییەکانیان بە مەرجی تایبەتەوە دەوەستێت. توێژەران ڕوونیدەکەنەوە: "ئەم ئەستێرانە دەبێت لە ناوچەیەکی دەوروبەردا بن کە چڕی بێلایەنی زۆر زیادکراوی تێدایە، و لە کاتی گەیشتن بە زنجیرەی سەرەکی، زیادبوونی چڕی پێویست تەنها دەتوانرێت لە ڕێگەی شوێنێکی بێ پلان لە یەکێک لە هەورە ئەستێرەیی چڕەکانی گەلەستێرەکەدا بدۆزرێتەوە." ئەم تێکەڵەیە وردەی لێشاوی باکانی ئەستێرەیی چڕ و بەرز کە کار لە ناوەڕاستێکی ناوچەیی چڕ دەکات، هۆکاری ئەوەیە کە گازی ئەستێرەیی HD 61005 لە زەوییەوە دەدۆزرێتەوە، و هەروەها بەشداری لە پەرەسەندنی باڵە تایبەتەکانی وەک مێروولە دەکات.

لێکەوتەکانی ئەم توێژینەوەیە لە تێگەیشتن لە پەرەسەندنی ئەستێرەیی تاکەکەسی تێدەپەڕێت. وەک سکۆت وۆلک، هاوکار لە سەنتەری فیزیای فەلەکی | هارڤارد و سمیسۆنیان (CfA) ئاماژەی پێدا، "ئێمە ڕۆژانە لەلایەن خۆرەوە کاریگەریمان لەسەرە، نەک تەنها لە ڕێگەی ئەو ڕووناکییەی کە دەری دەکات، بەڵکو لە ڕێگەی ئەو باکەوە کە دەینێرێتە بۆشایی ئاسمان و دەتوانێت کار لە مانگە دەستکردەکانمان و ڕەنگە گەشتیارانی بۆشایی ئاسمان بکات کە بەرەو مانگ یان مەریخ گەشت دەکەن." وێنەگرتنی گازی ئەستێرەیی HD 61005 زانیاری گرنگ دەربارەی ئەوەی کە باکانی خۆر لە قۆناغە سەرەتاییەکانی پەرەسەندنیدا چۆن بووە، یارمەتیمان دەدات بۆ پێشبینیکردنی باشتر دیاردەکانی کەشوهەوای بۆشایی ئاسمان و پاراستنی ژێرخانی تەکنەلۆژیامان لەسەر زەوی و لە بۆشایی ئاسماندا.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری