خۆری درەوشاوەی پلوتۆ: پووچەڵکردنەوەی ئەفسانەی ئەستێرەی دوور

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

خۆری درەوشاوەی پلوتۆ: پووچەڵکردنەوەی ئەفسانەی ئەستێرەی دوور

بۆ چەندین نەوە، خەیاڵی زانستی وێنەیەکی لە پلوتۆی دوور دەستنیشان کردووە کە تێیدا خۆر، بەهۆی ملیارەها کیلۆمەتر دوورییەوە کاڵ بووەتەوە، وەک ئەستێرەیەکی کاڵ دەردەکەوێت، کە بە زەحمەت لە ملیۆنان ئەستێرەی تر کە بۆشاییە ساردەکە دەڕازێننەوە، جیا دەکرێتەوە. ئەم وێنە ورووژێنەرە، کە زۆرجار بۆ جەختکردنەوە لەسەر فراوانیی گەردوون بەکاردێت، بە شێوەیەکی قووڵ نادروست دەردەچێت. شیکارییە زانستییە نوێیەکان، کە لەسەر بنەما سەرەکییەکانی فیزیای گەردوونناسی دامەزراون، ڕاستییەکی سەرسوڕهێنەر ئاشکرا دەکەن: تەنانەت لەسەر ڕووی سەهۆڵاوی هەسارە کورتە باڵاکەشەوە، خۆر دیسکێکی بریقەدار و سەرنجڕاکێش دەبێت، کە ئەگەری کوێرکەرەوەشی هەیە، زۆر دوور لە خاڵی ڕووناکییە کاڵەکە کە زۆرجار وێنا دەکرێت.

تێگەیشتنە هەڵەکە لە نەتوانینی تەواوی تێگەیشتن لە یاسای پێچەوانەی دووجا سەرچاوە دەگرێت، کە بنەمایەکی سەرەکییە بۆ کۆنترۆڵکردنی توندیی ڕووناکی. هەرچەندە ڕاستە کە ڕووناکی بە دووری کەم دەبێتەوە، بەڵام بە شێوەیەکی پێشبینیکراو ئەمە ڕوودەدات: گەشاوەییەکەی بە پێچەوانە لەگەڵ دووجای دووری لە سەرچاوەکەوە کەم دەبێتەوە. زەوی، کە بە نزیکەیی 150 ملیۆن کیلۆمەتر لە خۆرەوە دەسوڕێتەوە، تیشکی خۆری چڕ و بەهێز وەردەگرێت کە دەتوانێت بە تەنیا نیگایەکی خێراش زیان بە تۆڕی چاوی مرۆڤ بگەیەنێت. پلوتۆ، بە تێکڕا، 40 جار دوورترە – نزیکەی شەش ملیار کیلۆمەتر. بە بەکارهێنانی یاسای پێچەوانەی دووجا، ئەمە بە واتای ئەوە دێت کە گەشاوەیی خۆر لە پلوتۆوە بە فاکتەری 40 دووجا، یان 1600 جار کەم دەبێتەوە.

لەکاتێکدا کەمبوونەوەی 1600 جار زۆر دیارە، پێویستە ئەمە لە چوارچێوەی خۆیدا دابنرێت. خۆرەکەی ئێمە، لە زەوییەوە، نزیکەی 400,000 جار لە مانگی پڕ گەشاوەترە. بۆیە، تەنانەت دوای ئەم کاڵبوونەوە گەورەیەش، خۆر لە پلوتۆوە هێشتا 250 جار لە مانگی پڕ کە لە زەوییەوە دەبینرێت، گەشاوەتر دەبێت. بۆ زیاتر ڕوونکردنەوە، مانگی پڕ لەسەر زەوی بەسە بۆ خوێندنەوە. وێنەی دیمەنێک بکێشە کە بە 250 جار زیاتر لەو چڕییە ڕووناک کراوەتەوە، و دەست دەکەیت بە تێگەیشتن لە گەشاوەیی بێ سنوور. ئەم ئاستەی ڕووناککردنەوە هاوشێوەی کاتی ئێوارەیە لەسەر زەوی، کاتێک ئاسمان هێشتا زۆر گەشاوەیە و شتەکان بە ڕوونی دیارن. لە ئەنجامدا، هەر گەڕیدەیەکی بوێر لەسەر پلوتۆ بێ گومان پێویستی بە چاویلکەی پارێزگاریکەر دەبێت، وەک لەسەر زەوی، بۆ ئەوەی بە ئاسوودەیی سەیری ئەستێرەکەمان بکات.

سەرەڕای ئەوەش، خۆر لە پلوتۆوە تەنیا خاڵێکی ڕووناک نابێت؛ بۆ بەشێکی بەرچاو لە خولگەی هێلکەیی پلوتۆ، دەتوانرێت وەک دیسکێکی جیاواز ببینرێت. لە زەوییەوە، خۆر نزیکەی نیو پلە لە ئاسماندا دەگرێت. وەک چۆن قەبارەی دیاری کراو شتێک بە شێوەیەکی هێڵی لەگەڵ دووری کەم دەبێتەوە، لە پلوتۆوە لە نزیکترین خاڵی (نزیکەی 30 جار دووریی زەوی)، خۆر یەک لەسەر سیی قەبارەی زەوی دەردەکەوێت. ئەمە هێشتا بەسە – نزیکەی یەک لەسەر شەست پلە – بۆ ئەوەی چاوی ئاسایی مرۆڤ بتوانێت وەک گۆیەکی بچووک، هەرچەندە بریقەدار بێت، نەک وەک خاڵێکی ئەستێرەیی کە هیچ قەبارەیەکی دیاریکراوی نییە. تەنیا لە دوورترین خاڵی خولگەکەیدا (نزیکەی 50 جار دووریی زەوی) بچووک دەبێتەوە بۆ خاڵێکی نادیار.

کەشتی ئاسمانی نیو هۆرایزنز، کە بەناوبانگ لە تەمموزی 2015دا بەلای پلوتۆدا فڕی، وێنەی سەرنجڕاکێشی گرت کە بەرگەهەوای تەمومژاوی و چینچینی هەسارە کورتە باڵاکەی ئاشکرا کرد. هەرچەندە زۆر تەنکە – نزیکەی یەک لەسەر سەد هەزار چڕیی هەوای زەوی لە ئاستی دەریاوە – ئەم بەرگەهەوایە ڕۆڵێکی سەرنجڕاکێش دەگێڕێت لەوەی کە ئاسمانی پلوتۆ چۆن دەردەکەوێت. لە نیوەڕۆدا، لەگەڵ بەرزبوونەوەی خۆر، بەرگەهەوا زۆر تەنکە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو تیشکی خۆر بڵاوبکاتەوە، کە دەبێتە هۆی ئاسمانی ڕەش بەردەوام، تەنانەت لەگەڵ خۆرێکی درەوشاوەش. بەڵام، بریقەی توندی خۆر هێشتا بینینی ئەستێرە دوورەکان بەبێ پاراستنی چاوەکان قورس دەکات.

دیمەنی ڕاستەقینە لە کاتی ئێوارەی پلوتۆدا دەردەکەوێت. کاتێک خۆر بەرەو ئاسۆ نزم دەبێتەوە، تیشکەکەی بەناو ستونێکی گەورەتری بەرگەهەوای تەنکدا تێدەپەڕێت. ئەم درێژبوونەوەی ڕێگای تیشکەکە ڕێگە بە بڵاوبوونەوەی پێویست دەدات، کە ئاسمانی نزیک خۆر بە ڕەنگێکی شینێکی کاڵ و ئەسیری دەڕازێنێتەوە – دیاردەیەک کە بە شێوەیەکی بەرچاو هاوشێوەی خۆرئاوابوون و خۆرهەڵاتنی سەر زەوییە! ئەم تێکەڵاوییەی ڕەنگێکی شینی ئاشنا لەگەڵ ئاسمانێکی نامۆ و تاریک، چینێکی تری سەرنجڕاکێشی بە ئەزموونی پلوتۆ دەبەخشێت، و بیرمان دەهێنێتەوە کە تەنانەت لە دوورترین گۆشەکانی کۆمەڵەی خۆریشماندا، دەنگدانەوەی ماڵەوە دەدۆزرێتەوە.

ئەم تێگەیشتنە زانستییە نەک تەنها ئەفسانەیەکی باوی بەربڵاو ڕاست دەکاتەوە، بەڵکو نرخدانانمان بۆ فیزیای ئاڵۆزی کە گەردوونمان بەڕێوەدەبات، دەوڵەمەندتر دەکات. جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەرچەندە دووری بە دڵنیاییەوە کەم دەکاتەوە، بەڵام هێز و گەشاوەیی بێ سنووری خۆرەکەمان زاڵبوونی دڵنیا دەکاتەوە تەنانەت لە دوورترین ناوچەکانی کۆمەڵەی خۆریشەوە، ئەمەش وادەکات پلوتۆ ببێتە جیهانێک کە تێیدا چاویلکەی خۆر بەڕاستی پێویستییەک بێت، نەک شتێکی زیادە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری