خۆرەکەمان بۆ یەکەمجار لە ماوەی 4 ساڵدا ڕۆژانی 'بێ خاڵ'ی بەخۆیەوە بینی — بەڵام شارەزایان هۆشداری دەدەن کە هێشتا لە مەترسی دوور نین

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

خۆرەکەمان بۆ یەکەمجار لە ماوەی 4 ساڵدا ڕۆژانی 'بێ خاڵ'ی بەخۆیەوە بینی — بەڵام شارەزایان هۆشداری دەدەن کە هێشتا لە مەترسی دوور نین

لە گەشەسەندنی فەلەکناسیدا، خۆر ماوەیەکە ماوەیەکی بێ وێنەی بەبێ بوونی تەواوی خاڵی خۆری دیار لەسەر ڕووی خۆی بەسەر بردووە. ئەم دیاردەیە لە ماوەی زیاتر لە 1335 ڕۆژدا، کە دەکاتە نزیکەی چوار ساڵ، نەبینراوە. ئەم وەستانە لەناکاوی چالاکیی خاڵەکانی خۆر، کە نیشانەیەکی سەرەکیە بۆ دەرچوونی وزەی خۆر، سەرنجی کۆمەڵگای زانستی ڕاکێشاوە. بە شێوەیەکی گشتی، ئەمە ئاماژەیە بۆ دەستپێکی ماوەیەکی هێمنی لە ڕەفتاری خۆر. لەگەڵ ئەوەشدا، شارەزایان داوای وریاکردنەوە دەکەن، و هۆشداری دەدەن کە بازنەی خۆری ئێستا، کە بە بازنەی خۆری 25 ناسراوە، هێشتا توانای دروستکردنی دیاردەی کەش و هەوای خۆری مەترسیداری هەیە.

بەپێی ڕاپۆرتە زانستییەکان، ئەم "ڕۆژە بێ خاڵانە"ی یەک لەدوای یەک لە کۆتایی هەفتەی ڕابردوودا ڕوویانداوە، کە کۆتایی بە ماوەیەکی درێژ هێناوە کە بە بوونی بەردەوامی خاڵەکانی خۆر تایبەتمەند بوو. لە ماوەی ئەم ماوەیەدا، نیگەرانییەکی بەردەوام هەبوو کە ئەم خاڵە ڕەشە ڕەنگە تەقیبنەوە، و گرتنی خۆری بەهێز دروست بکەن کە بتوانن کاریگەری لەسەر زەوی دابنێن. لەگەڵ ئەم دابەزینە لەناکاوەی چالاکیدا، هەندێک خاڵی خۆر لە ڕۆژانی دواتردا دوبارە دەرکەوتنەوە، کە هەڕەشە بەردەوامەکەیان دوبارە هێنایەوە.

خاڵەکانی خۆر دەردەکەون کاتێک کە مەیدانی موگناتیسی خۆر ناجێگیر دەبێت - ئەم دۆخە لە کاتی "لووتکەی خۆر" (solar maximum) دا زۆرترینە. ئەمە لوتکەی بازنەی نزیکەی 11 ساڵەی خۆرە کاتێک چالاکی خۆر لە لوتکەی توندیدایە. لەم ماوەیەدا، تەقینەوەی خۆر و دەرپەڕاندنی بارستەی تاجی (CMEs) بەردەوام دەبینرێن. بازنەی خۆری 25 (SC25) لووتکەیەکی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر پێشوەختە و بەهێزی بەخۆیەوە بینیوە، کە ئاستی چالاکی زۆر لە پێشبینییە سەرەتاییەکان زیاترە. مانگە دواییەکاندا ژمارەیەکی پێوانەیی لە خاڵەکانی خۆر و ڕووداوی بەهێزی خۆری بینیوە، لەوانە ڕووداوێکی گەورەی تیشکی خۆر و گرتنی خۆری گرنگ، وەک "گرتنی خۆری ڕۆژی دایک" لە ساڵی 2024، کە سیستەمەکانی GPS تێکدا و بورقەی فراوانی دروست کرد.

دەرکەوتنی ڕۆژانی بێ خاڵ دوای ماوەیەکی چالاکی چڕ، و وەک دیارە پێش کۆتایی چاوەڕوانکراوی بازنەی خۆر، شتێکی نامۆیە. ئەم دیاردانە بە شێوەیەکی ئاسایی لەگەڵ ماوەی "کەمترین خۆر" (solar minimum) - بەهێزترین قۆناغی بازنەی خۆر - پەیوەستن. لێکۆڵینەوە نوێیەکان پێشنیار دەکەن کە ساڵانی دوای لووتکەی خۆر، کە بە "ناوچەی شەڕ" ناودەبرێن، لەوانەیە زیاتر شڵەژاو بن لە خودی لووتکەی بازنەکە. ئەم شڵەژانە زیادبووە دەگەڕێتەوە بۆ ناجێگیری لە مەیدانی موگناتیسی خۆر لە کاتی گۆڕانکاریی بازنەیی خۆیدا. لەم بارودۆخەدا، شارەزایان جەخت دەکەنەوە کە ئەگەری گرتنی خۆری گەورە و مەترسیدار لە ساڵانی داهاتوودا هێشتا هەیە.

شێوە و ئاڵۆزی موگناتیسی خاڵەکانی خۆر، نەک تەنها قەبارە یان ژمارەیان، گرنگترین هۆکارن لە دیاریکردنی مەترسیان. هەر خاڵێکی خۆر، چاوپۆشین لە دەرکەوتنی، بە تیۆری دەتوانێت سەرچاوەی گرتنی خۆری وێرانکەر بێت. سیناریۆی خراپتر بریتییە لە "گرتنی خۆری زۆر گەورە" هاوشێوەی "ڕووداوی کارینگتۆن"ی ساڵی 1859 - کەش و هەوای خۆریترین ڕووداوی تۆمارکراو. گرتنی خۆرێکی لەم شێوەیە دەتوانێت زۆربەی مانگە دەستکردەکانی خولگەی زەوی لەکار بخات و زیانێکی زۆر بە تۆڕە کارەباییەکانی زەوی بگەیەنێت. لێکۆڵینەوە نوێیەکان پێشبینی دەکەن کە نزیکەی 5% ئەگەری ڕوودانی ئەم دیاردەیە لە دەیەی داهاتوودا هەیە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە چەندین خاڵی خۆری بە قەبارەی کارینگتۆن لە ماوەی بازنەی ئێستادا بینراون، هەرچەندە چالاکییان کەمتر بووە.

لە کۆتاییدا، ئەم دیاردە خۆرییە گۆڕاوە جەخت لەسەر گرنگی ئەوە دەکاتەوە کە تەنها بە دەرکەوتنی ئێستای خۆر حوکمی نەکەین. لە کاتێکدا ڕۆژانی بێ خاڵ دەتوانن دابەزینی چالاکی ئاماژە پێبدەن، بازنەکانی خۆر ئاڵۆزن و گۆڕاون، و توانای ئەوەیان هەیە کە بە کەش و هەوای خۆری چاوەڕوان نەکراو و لەوانەیە مەترسیدار ئێمە سەرسام بکەن. چاودێریکردن و تێگەیشتنی بەردەوامی ئەم ڕەفتارانەی خۆر بۆ پاراستنی تەکنەلۆژیا و ژێرخانی ئێمە لە بەرامبەر هەڕەشە بەردەوامەکانی خۆر گرنگن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری