دادگای ئەمریکا: دوا قەڵای دژی داڕمانی دیموکراسی

ویلایەتە یەکگرتووەکان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

دادگای ئەمریکا: دوا قەڵای دژی داڕمانی دیموکراسی

دیمەنی سیاسی ئێستای ئەمریکا بە گرژییەکی بێوێنە دیارە، کە تێیدا دامەزراوە دیموکراسییەکان وادیارە لەژێر گەمارۆیەکی بەردەوامدان. لەم چوارچێوەیەدا، دادگای ئەمریکا، رەنگە بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، وەک هێڵی بەرگری سەرەکی دژی ئەوەی کە زۆرێک لە چاودێران بە بێهێزی وێرانکەری رەوتێکی سیاسی دەیناسێنن کە نەریتە دامەزراوەکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە، دەرکەوتووە. هۆشدارییەکەی پەیامنێری دێرین تۆماس فرێدمان، کە دوای چوار دەیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە توندڕەوان توانای ئەوەیان نییە بزانن کەی بوەستن، لە گۆڕەپانی سیاسی ئەمریکادا بە کاتێکی نائارامەوە دەنگ دەداتەوە، کە تێیدا "ترامپیزم" وادیارە هێشتا نەگەیشتووەتە خاڵی وەرچەرخان.

سەرەڕای نەبوونی بەرگرییەکی رێکخراو و بەرچاو لە شەقامەکاندا، لەلایەن چینی دەوڵەمەندی ئابووری، کۆنگرەی فیدراڵی یان تەنانەت لەنێو بەشەکانی پارتی کۆمارییەکان خۆیدا، دەسەڵاتی دادوەری فیدراڵی بووەتە تاکە لەمپەڕی گەورە. کۆمەڵێک دادوەر، کە لە هەندێک حاڵەتدا لەلایەن چاودێری رۆژنامەوانییەوە پشتگیری دەکرێن، لە سەرووی ئەم شەڕەدان، کە "شەڕێکی خێرا" خاو دەکەنەوە کە هەوڵدەدات سیستەمی کۆنترۆڵ و هاوسەنگییەکان تێکبشکێنێت کە کۆماری ئەمریکای نزیکەی دوو سەدە و نیو پاراستووە. بڕیارەکانیان، هەرچەندە زۆرجار کاتیین و دەکرێت تانەیان لێ بدرێت، بەڵام توانیویانە ئەو پلانانە خاو بکەنەوە کە هەوڵدەدەن دامەزراوە سیاسییەکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی ریشەیی بگۆڕن، و پاڵیان پێوە بنێن بەرەو مۆدێلێک کە زۆرێک دەترسن ببێتە دیموکراسی دوای-مۆدێرن.

تا ئێستا، سەرپێچی ئاشکرای بڕیارەکانی دادگا پارێزراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ دانپێدانانێکی، لانیکەم رووکەش، بە دەسەڵاتی دادگا. بەڵام، نیگەرانییەکان بەردەوامن کە دادگا فیدراڵییەکان ناتوانن لەگەڵ ئەو لافاوی فەوزا، پشێوی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتەدا بڕۆن کە لە کۆشکی سپییەوە دێت. سیستەمی دادوەری، بە پێی دیزاینەکەی، بە خاوی کار دەکات و بە پابەندبوونێکی نەگۆڕەوە بە گەرەنتییەکانی رێکارە دادوەرییەکان، کە بە توندی جیاوازە لە چابوکی و بڕیاردانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن. ئەم جیاوازییە لە خێرایی کارکردندا وەک لاوازییەکی رووداوی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک ستراتیژییەکی بە ئەنقەست: نەیار بە لافاوێکی بەردەوامی رێوشوێنە مشتومڕاوییەکان سەرلێشێواو کردن، بەو هیوایەی کە لە کۆتاییدا، بوێرترین بڕیارەکان رەزامەندی دادگای باڵا وەربگرن، و بەم شێوەیە گۆڕانکارییەکی نەگەڕێنراوە لە هاوسەنگی دەسەڵاتەکاندا جێگیر بکەن.

نموونەیەکی روون لە بەرگری دادوەری لە بڕیارەکەی دادوەر فرێد بێرری، لە دادگای فیدراڵی بۆ ناوچەی رۆژئاوای تێکساسدا دەبینرێت. بڕیارەکەی، کە فەرمانی ئازادکردنی منداڵێکی پێنج ساڵان و باوکی دەرکرد، کە لەلایەن ICE لە مینیاپۆلیس دەستگیرکرابوون و لە "کەمپێکی کۆکردنەوەی کاتی" نزیک سان ئەنتۆنیۆ راگیرابوون، بیرهێنانەوەیەکی بەهێز بوو بۆ بنەما سەرەکییەکان. دادوەر بێرری، لە کاتی ناسینەوەی مافی هابیاس کۆرپەس، جەختی لەوە کردەوە کە کێشە رێکار و ئەخلاقییەکانی ئەم دۆسیەیە لەیەک جیاناکرێنەوە. ئەم بڕیارە، کە کەمتر لە 500 وشە بوو، بە توندی پەروەردەیی و قووڵایی مێژووییەکەیەوە سەرنجی راکێشا، تەنانەت بە وتاری سەرکردە نێودەوڵەتییەکان بەراورد کرا بەهۆی کاریگەری و رەوانبێژییەکەیەوە.

دادوەر بێرری نەک تەنها ماگنا کارتا و نەریتی یاسایی سێکولاری هێنایەوە کە حکومەت لە دەستگیرکردنی هەر کەسێک بەبێ هۆکارێکی یاسایی رێگەپێدراو قەدەغە دەکات، بەڵکو ئاماژەشی بە جاڕنامەی سەربەخۆیی کرد، و هاوشێوەییەکانی نێوان ناڕەزایەتییەکانی کۆلۆنییە ئەمریکییەکان لەلایەن بەریتانییەکانەوە و کردەوەکانی حکومەتی ئێستا نیشاندا. سەرەڕای ئەوە، جەختی لەسەر بەردەوامی پاراستنی دەستووری دژی گەڕان و دەستبەسەرداگرتن بەبێ فەرمانی دادگا کردەوە، کە بە هەموارکردنی چوارەم گەرەنتی کراوە. ئەم سێ لاپەڕەیە، کە پڕ بوون لە مانای قوڵ، بە وێنەیەکی کاریگەری لیام کۆنێخۆ رامۆس، منداڵە ئازادکراوەکە، کە لە سەرما و سۆڵەی مانگی یەکدا وەستاوە و دەستی کەسێکی داپۆشراو جانتای پشتاوی سپایدرمانی گرتووە، و گوتەیەک لە کورتترین ئایەتی کتێبی پیرۆز کۆتایی هات: «عیسا گریا» (یۆحەنا 11:35). ئەم دەرئەنجامە بەهێزە نەک تەنها دۆسیەکەی مرۆڤانەتر کرد، بەڵکو بڕیارەکەی دادگاشی بەرزکردەوە بۆ ئاستێکی ئەخلاقی و رەوشتی بەرزتر.

دەستێوەردانی دادوەرانی وەک بێرری دەریدەخات کە سەرەڕای فشارە سیاسییەکان و بێهێزی دیاری دەسەڵاتەکانی تر، سیستەمی دادوەری دەتوانێت و دەبێت وەک کۆتاییەکی سەرەکی کار بکات. سەربەخۆیی دادوەری، کە لە پابەندبوون بە دەستوور و پێشینە یاساییەکاندا چەسپێنراوە، وەک دوا قەڵا دژی هەڕەمەکی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات خۆی دەنوێنێت. لە کاتێکدا کە دابەشبوون هەڕەشە لە تێکدانی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سیاسی دەکات، توانای دادگاکان بۆ بیرهێنانەوە و جێبەجێکردنی بنەما دامەزرێنەرەکانی نەتەوە لە هەر کاتێک زیاتر گرنگە. خەبات بۆ پاراستنی دیموکراسی ئەمریکی، وەک ئەوەی دەیناسین، زیاتر و زیاتر پشت بە یەکپارچەیی و بوێری دادوەرەکانی دەبەستێت.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری