زنجیرەی گرژییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی هەرێمیی حەتمی؟

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

زنجیرەی گرژییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی هەرێمیی حەتمی؟

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جارێکی دیکە لە لێواری هاوێر دایە، لە کاتێکدا قۆناغێکی مەترسیداری ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لە نێوان یاریزانە سەرەکییەکاندا سەریهەڵداوە: ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئیسرائیل و ئێران. ئەم پەرەسەندنە چیتر تەنها بە ململانێی وەکالەت سنووردار نییە، بەڵکو هەڕەشەی گۆڕانی بۆ ململانێیەکی گەورەی هەرێمی دەکات، کە کاریگەرییەکانی دەتوانێت زۆر لە دەرەوەی سنوورەکانی ناوچەکە بڕوات، و لەوانەیە زلهێزەکانی ئەوروپا و لایەنە نێودەوڵەتییەکانی دیکەش ڕابکێشێتە ناوەوە. شیکردنەوەی گەشەسەندنەکانی ئەم دواییە، هەژمارە ستراتیژییە ئاڵۆزەکانی هەردوو لایەن و لێکەوتە ئەگەرییەکان بۆ تێگەیشتن لە قەبارەی قەیرانە ئێستاکە گرنگە.

زیادبوونی گرژی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دیاردەیەکی نوێ نییە، بەڵام دینامیکیای ئێستا تایبەتمەندییەکی بە تایبەتی نیگەرانکەر نیشان دەدات. ڕووداوەکانی ئەم دواییە، جا هێرشی ئاراستەکراو بن، یان دەستبەسەرداگرتنی کەشتییەکان، یان نمایشکردنی هێزی سەربازی، ئاماژەن بۆ گۆڕانکارییەکی کوالێتی لە سروشتی دوژمنایەتییەکان. ئێران، کە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر سەروەری و بەرژەوەندییەکانی لە ناوچەکەدا دەبینێت، پێگەی بەرگری و کاریگەریی خۆی بەهێزتر کردووە، بەتایبەتی لە ڕێگەی تۆڕی هاوپەیمانان و نوێنەرانی لە لوبنان (حزبوڵڵا)، سوریا، عێراق و یەمەن. ئەم ستراتیژییە، کە زۆرجار بە "تەوەرەی بەرگری" ناودەبرێت، لەلایەن ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە سەیر دەکرێت.

ئیسرائیل، کە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی بوونگەرایی لە لایەن ئێران و هاوپەیمانەکانیەوە دەبێتەوە، ئۆپەراسیۆنە پێشوەختە و بەرگرییەکانی چڕتر کردووەتەوە. هێرشە ئاسمانییە دووبارەبووەکان لە سوریا دژی ئامانجەکانی پەیوەندیدار بە ئێران و حزبوڵڵاوە، و هەروەها گرژییە بەردەوامەکان لە سنووری باکووری لەگەڵ لوبنان، ئاماژەن بۆ بڕیاردانی بۆ سنووردارکردنی کاریگەریی ئێران. بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، دۆخەکە ئاستەنگێکی گەورە بۆ ستراتیژییەکەی لە پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە و پاراستنی هاوپەیمانەکانی، بەتایبەتی پاشایەتییەکانی کەنداو، دروست دەکات. بوونی سەربازیی ئەمریکا لە ناوچەکەدا ئامانجی ڕاگرتنی هەر دەستدرێژییەکە و دڵنیابوونەوە لە ئازادیی گواستنەوە لە ڕێگا دەریاییە گرنگەکاندا وەک گەرووی هورمز.

فراوانبوونی جوگرافیی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیەش سەرچاوەیەکی گەورەی نیگەرانییە. وڵاتانی کەنداو، بە تایبەتی سعودیە و ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو، خۆیان لە نێوان دوو ئاگردا دەبیننەوە، هەوڵ دەدەن بەرژەوەندییەکانیان بپارێزن و لە هەمان کاتدا خۆیان لە تێوەگلانێکی قووڵتر لە ململانێکە بپارێزن. هەوڵەکانی ئەم دواییەیان بۆ گفتوگۆ لەگەڵ ئێران، هەرچەندە ترسنۆکانە بن، ئاماژەن بۆ ئەم ویستەیان بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان. لوبنان، کە پێشتر بەهۆی قەیرانێکی ئابووری و سیاسی قووڵەوە لاواز بووە، گۆڕەپانێکی تری ئەگەری پێکدادانەکانە، کە حزبوڵڵا ڕۆڵێکی سەرەکی لە دینامیکیای ناوچەکەدا دەگێڕێت.

حساباتی ستراتیژیی هەریەک لە لایەنەکان ئاڵۆز و زۆرجار دژ بەیەکن. ئێران هەوڵ دەدات پێگەی خۆی وەک هێزێکی ناوچەیی بسەلمێنێت، هەژموونی ئەمریکا بباتە ژێر پرسیارەوە و سازش لەسەر پرۆگرامی ناوکی و سزاکانی بەدەست بهێنێت. ئیسرائیل ئاسایشی نیشتمانی و بێلایەنکردنی هەڕەشە هەستپێکراوەکان لە پێشینە دادەنێت. ویلایەتە یەکگرتووەکان ئامانجی پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی، پشتیوانیکردنی هاوپەیمانەکانی و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ناوکییە، لە کاتێکدا هەوڵ دەدات خۆی لە تێوەگلانی سەربازیی گرانبەها و درێژخایەن بەدوور بگرێت. مەودای مانۆڕی دیپلۆماسی وادیارە کەم دەبێتەوە، هەر لایەنێک نایەوێت سازش بکات کە وەک نیشانەی لاوازی سەیر دەکرێت.

لێکەوتەکانی شەڕێکی هەرێمیی گەورەتر وێرانکەر دەبن. لەسەر ئاستی مرۆیی، دەبێتە هۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ و قەیرانێکی بێ وێنە. لە ڕووی ئابوورییەوە، بە شێوەیەکی جددی بازاڕەکانی نەوت و گازی جیهان تێکدەدات، لەگەڵ لێکەوتە هەڵاوسانەکانی جیهانیدا. ئاسایشی ڕێگا دەریاییە گرنگەکان بۆ بازرگانیی نێودەوڵەتی دەخرێتە مەترسییەوە. لە ڕووی سیاسییەوە، لەوانەیە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە بکێشێتەوە، ڕژێمە ناسەقامگیرەکان زیاتر ناسەقامگیر بکات و کانونێکی نوێی تیرۆر و توندڕەوی دروست بکات. تێوەگلانی وڵاتانی ئەوروپا، کە پێشتر نیگەرانن لەسەر لێشاوی کۆچبەران و ئاسایشی وزە، نزیکەی حەتمی دەبێت، و ململانێیەکی هەرێمی دەگۆڕێت بۆ قەیرانێکی نێودەوڵەتی.

لە بەرامبەر ئەم سیناریۆیە نیگەرانکەرەدا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی داوای لێدەکرێت هەوڵە دیپلۆماسییەکانی چڕتر بکاتەوە. کەمکردنەوەی گرژییەکان پێویستی بە کەناڵی پەیوەندیی کراوە، تێگەیشتنێکی هاوبەش لە هێڵە سوورەکان و گەرەنتییەکانی ئاسایش بۆ هەموو لایەنەکان هەیە. بەبێ دەستوەردانێکی یەکگرتوو و بڕیاردەر، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە مەترسیی ئەوەدایە کە بکەوێتە ناو ململانێیەکەوە کە هیچ کەس ناتوانێت دەرئەنجامەکەی یان قەبارەی وێرانییەکەی پێشبینی بکات. پرسیارەکە چیتر ئەوە نییە کە ئایا گرژییەکە بەرزە، بەڵکو ئەوەیە کە ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە ناوچەکە و جیهان تا کوێ دەبات.

Ekhbary.com