سه‌ردانی ئه‌ردۆگان بۆ ڕیاز: کاتی ستراتیژی و ئاسۆکانی هاوبه‌شی نوێکراو

عێراق - ئاژانسی هه‌واڵی ئه‌خباری

سه‌ردانی ئه‌ردۆگان بۆ ڕیاز: کاتی ستراتیژی و ئاسۆکانی هاوبه‌شی نوێکراو

له‌ هه‌نگاوێكدا كه‌ كاریگه‌ریی سیاسی، ئابووری و ستراتیژی قوڵی هه‌یه‌، ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانی سه‌رۆكی توركیا گه‌یشته‌ پایته‌ختی سعودییه‌، ڕیاز، بۆ سه‌ردانێكی فه‌رمی كه‌ ئامانج لێی گۆڕینی شێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئانكارا و ڕیازه‌. ئه‌م سه‌ردانه‌ دوای ماوه‌یه‌ك دێت كه‌ شایه‌تحاڵی باشبوونی به‌رچاوی په‌یوه‌ندییه‌ دووقۆڵییه‌كان بووه‌، كه‌ پێشتر به‌هۆی قه‌یرانی كوشتنی ڕۆژنامه‌نووس جه‌مال خاشقچی له‌ ساڵی 2018دا تێكچووبوو. له‌و كاته‌وه‌، ڕیاز و ئانكارا ده‌ستیان به‌ دروستكردنی كۆڵه‌كه‌ی نوێی هاوكاری كردووه‌، كه‌ بواره‌ سیاسی، ئابووری و سه‌ربازییه‌كانی گرتووه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌ زیادبوونی به‌رده‌وامی قه‌باره‌ی بازرگانییدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، كه‌ ماوه‌یه‌كی دوایی له‌ 8 ملیار دۆلار تێپه‌ڕی، و له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا به‌ ڕێژه‌ی 14% گه‌شه‌ی به‌رچاوی تۆمار كردووه‌.

كۆبوونه‌وه‌ی سه‌ره‌كی نێوان شازاده‌ی جێنشینی سعودی و سه‌رۆك وه‌زیران، شازاده‌ محه‌مه‌د بن سڵمان بن عه‌بدولعه‌زیز، و ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانی سه‌رۆكی توركیا، ته‌ركیز كرایه‌ سه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنی نوێترین گۆڕانكارییه‌ ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی چۆنیه‌تی به‌هێزكردنی هاوكاری دووقۆڵیی نێوان هه‌ردوو وڵاتی برا. ئه‌م كۆبوونه‌وه‌ گرنگه‌ له‌ دیوانی شاهانه‌ له‌ قه‌سری ئه‌ل-یه‌م pretože له‌ ڕیاز، له‌نێو ژینگه‌یه‌كی فه‌رمیدا كه‌ گرنگی ستراتیژی ئه‌م دانوستانانه‌ ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، به‌ڕێوه‌ چوو.

به‌پێی ئاژانسی هه‌واڵی سعودی "SPA"، هه‌ردوو لا له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌دا "ئاسۆكانی په‌یوه‌ندییه‌ دووقۆڵییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵاتی برا، لایه‌نه‌كانی هاوكاری و ده‌رفه‌ته‌ به‌وه‌رده‌كانی بۆ گه‌شه‌پێدانیان له‌ بواره‌ جیاوازه‌كاندا، هه‌روه‌ها تاوتوێكردنی گۆڕانكارییه‌كانی ناوچه‌كه‌ و جیهان و هه‌وڵه‌كانی ئه‌نجامدراو له‌مباره‌یه‌وه‌" تاوتوێ كرا. ئه‌م لێدوانانه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ هه‌وڵێكی هاوبه‌ش بۆ دۆزینه‌وه‌ی زه‌مینه‌ی هاوبه‌ش بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ ناوچه‌ییه‌كان و به‌هێزكردنی سه‌قامگیری له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

ئه‌م سه‌ردانه‌ یه‌كه‌م گه‌شتی سه‌رۆك ئه‌ردۆگانه‌ بۆ سعودییه‌ له‌ مانگی ته‌ممووزی 2023، كه‌ تیایدا هه‌ردوو وڵات گرێبه‌ستێكی به‌رگری گه‌وره‌یان واژۆ كرد، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ پێشكه‌وتنی چۆنییه‌تی له‌ هاوكاری سه‌ربازی و ئاسایشیاندا. پێش گه‌یشتنی سه‌رۆكی توركیا، شاندێكی بازرگانی باڵا كه‌ له‌ زیاتر له‌ 200 كۆمپانیای توركی پێكهاتبوو، گه‌یشته‌ سعودییه‌ بۆ به‌شداریكردن له‌ فۆڕمی وه‌به‌رهێنانی توركی-سعودی كه‌ له‌ ڕیاز به‌ڕێوه‌ چوو، ئه‌مه‌ش گرنگی ئابووری كه‌ ئانكارا ده‌یبه‌خشێت به‌ به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانی و وه‌به‌رهێنانه‌كانی له‌گه‌ڵ سعودییه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌.

سه‌رۆك ئه‌ردۆگان له‌م سه‌ردانه‌دا یاوه‌ری شاندێكی باڵایه‌ كه‌ وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌، دارایی، خێزان و خزمه‌تگوزاریی كۆمه‌ڵایه‌تی، وزه‌، پیشه‌سازی و ته‌كنه‌لۆژیا، لاوان و وه‌رزش، به‌رگری و ته‌ندروستی له‌خۆ ده‌گرێت. ئه‌م پێكهاته‌ فراوانه‌ی وه‌زاره‌تی، ویستی توركیا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ چۆنیه‌تی هاوكاری له‌ هه‌موو بواره‌ هه‌ستیاره‌كان و پێشكه‌شكردنی بینایه‌كی گشتگیر بۆ هه‌ماهه‌نگی داهاتوو ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌.

له‌ لای خۆشیه‌وه‌، خالید ئه‌ل-فالح، وه‌زیری وه‌به‌رهێنانی سعودی، جه‌ختی كرده‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ستی سه‌ردانه‌كه‌ی سه‌رۆك ئه‌ردۆگان به‌رزكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ دووقۆڵییه‌كانه‌ بۆ ئاستێك "به‌رزتر له‌ هاوبه‌شی"، و هیوای خواست كه‌ له‌ قۆناغی په‌یوه‌ندییه‌ سه‌ركه‌وتووەکانه‌وه‌ بچنه‌ قۆناغێكی ستراتیژی قوڵتر. ئه‌ل-فالح ئاماژه‌ی به‌وه‌دا كه‌ وه‌به‌رهێنانی ڕاسته‌وخۆی توركیا له‌ سعودییه‌دا له‌ 2 ملیار دۆلار زیاتره‌، كه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ بواره‌كانی دروستكردن، خانووبه‌ره‌، بیناسازی، كشتوكاڵ و بازرگانیدا كۆبوونه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئاشكرای كرد كه‌ كۆی قه‌باره‌ی بازرگانی نزیكه‌ی 8 ملیار دۆلاره‌، كه‌ جێگه‌ و پێگه‌ی هه‌ردوو وڵات وه‌ك "قوڵكه‌ی ئابووری له‌ ناوچه‌كه‌دا" به‌هێز ده‌كات، كه‌ پێكه‌وه‌ نزیكه‌ی 50%ی به‌رهه‌می ناوخۆیی گشتی ناوچه‌كه‌ پێك ده‌هێنن.

ئه‌م پێشكه‌وتنانه‌ی ئه‌م دواییانه‌ له‌ كاتێكدا ڕوو ده‌ده‌ن كه‌ ناوچه‌كه‌ به‌ ئاڵۆزییه‌ جوگرافییه‌ سیاسییه‌كاندا تێده‌په‌ڕێت. دوای ساڵانێك له‌ گرژی به‌هۆی قه‌زیه‌ی خاشقچی، ڕیاز و ئانكارا به‌ره‌به‌ره‌ هێزیان وه‌رگرتووه‌ته‌وه‌ و له‌سه‌ر پرسه‌ دیپلۆماسییه‌ گرنگه‌كان هاوكارییان كردووه‌، له‌وانه‌ نێوه‌ندگیری بۆ كۆتاییهێنانی شه‌ڕ له‌ كه‌رتی غه‌زه‌، و پشتگیریكردنی ده‌سه‌ڵاته‌ نوێكان له‌ سوریا دوای ڕووخانی ڕژێمی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ كۆتایی ساڵی 2024. ئه‌م هاوكارییه‌ دیپلۆماسییه‌، پێگه‌یشتوویی سیاسی و ویستی سه‌قامگیری ناوچه‌یی ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌.

سه‌ردانه‌كه‌ هه‌روه‌ها هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌ جوگرافییه‌ سیاسییه‌كانی تر، چونكه‌ سعودییه‌ ماوه‌یه‌كی دوایی گرژی له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كه‌ی، ئیمارات، به‌هۆی گۆڕانكارییه‌كان له‌ یه‌مه‌ن، ئه‌زموون كردووه‌. ئه‌م گرژییه‌ ناوچه‌ییه‌، له‌وانه‌یه‌ ده‌رفه‌ت بۆ توركیا بڕه‌خسێنێت بۆ به‌هێزكردنی ڕۆڵی وه‌ك هاوبه‌شی ستراتیژی بۆ سعودییه‌، به‌ تایبه‌تی له‌به‌ر "هه‌ڕه‌شه‌ی ئاسایشی له‌ ئیسرائیل"، به‌ وتەی عومەر كریم، شیکەرەوەی زانکۆی بێرمینگهام. کەریم ئاماژە بە ئەگەری گەیشتن بە "ڕێککەوتنێکی ئەمنیی سێقۆڵی" لە نێوان سعودیە و تورکیا و پاکستاندا دەکات، لە هەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێت کە تورکیا لەبەر بەرژەوەندییە دارایی و ئابوورییە هاوبەشەکان، ڕەنگە پۆزیشنی ڕوونی دژ بە ئیمارات وەرنەگرێت.

سه‌ردانه‌كه‌ی ئه‌ردۆگان هه‌روه‌ها له‌ چوارچێوه‌ی ئاماده‌كارییه‌كان بۆ كۆبوونه‌وه‌ گرنگه‌ ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. چه‌ند ڕۆژ پێش گه‌یشتنی بۆ ڕیاز، ڕاپۆرتێكان ئاماژه‌یان به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ توركیا به‌م زووانه‌ ناچێته‌ ناو ڕێككه‌وتنێكی به‌رگری هاوبه‌ش له‌ نێوان سعودییه‌ و پاكستان، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ هاکان فیدان، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی توركیا، پشتڕاستی كرده‌وه‌ كه‌ وڵاته‌كه‌ی له‌ دانوستاندایه‌ بۆ په‌یوه‌ستبوون به‌ هاوپه‌یمانیی هاوشێوه‌. ئه‌م سه‌ردانه‌ هه‌روه‌ها پێش كۆبوونه‌وه‌یه‌كی ئه‌گه‌ری نێوان ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و ئێران له‌ توركیا، كه‌ ئامانجی چالاككردنه‌وه‌ی دانوستانه‌كانه‌ له‌سه‌ر پرسی ناوكی ئێران و ڕێگرتن له‌ هه‌ڵكشانی سه‌ربازی له‌ ناوچه‌كه‌. به‌شداری فراوانی نێوده‌وڵه‌تی و ناوچه‌یی له‌م دانوستانانه‌دا، له‌وانه‌ نوێنه‌رانی سعودییه‌ و میسر، گرنگی ئه‌م هه‌وڵه‌ دیپلۆماسییانه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌.

شایانی باسه‌ كه‌ سه‌رۆك ئه‌ردۆگان پێشتر ئاماده‌یی خۆی نیشانداوه‌ بۆ نێوه‌ندگیری بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ له‌ نێوان لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌، له‌كاتێكدا ڕیاز هه‌وڵی خۆی بۆ به‌هێزكردنی هه‌وڵه‌ دیپلۆماسییه‌كانی بۆ ڕێگرتن له‌ هه‌ر جۆره‌ گرژییه‌ك كه‌ ببێته‌ هۆی نائارامی ناوچه‌كه‌، چڕ ده‌كاته‌وه‌. دوای سه‌ردانی بۆ سعودییه‌، ئه‌ردۆگان سه‌ردانی میسر ده‌كات بۆ به‌شداریكردن له‌ دووه‌م كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری ستراتیژی توركی-میصری، كه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌كی توركیا له‌ دروستكردنی تۆڕێك له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كان بۆ په‌ره‌پێدانی سه‌قامگیری و گه‌شه‌سه‌ندنی ناوچه‌یی دووپات ده‌كاته‌وه‌.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری