سەردەمی هەرزەکاریی هەسارە دەرەکییەکان: سیستمی TOI-2076 کاریگەریی ئەستێرە ئاشکرا دەکات

چین - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

سەردەمی هەرزەکاریی هەسارە دەرەکییەکان: سیستمی TOI-2076 کاریگەریی ئەستێرە ئاشکرا دەکات

ئەو سیستمی خۆرە جێگیرەی کە ئەمڕۆ تیایدا دەژین، بەرهەمی ملیار ساڵ گەشەی گەردوونییە. هەمیشە بەو شێوەیە ڕێک نەبووە؛ خولگەی هەسارەکان پێویستیان بە کات هەبووە بۆ جێگیربوون، و ئەتمۆسفێر پێویستی بە هەزاران ساڵ بووە بۆ گەشەکردن و گۆڕانکاری. سەمایە قووڵەکە لە نێوان میکانیکی خولگەیی و گەشەی ئەتمۆسفێردا، لایەنێکی بنەڕەتییە لەوەی کە سیستمی خۆر پێناسە دەکات، و هۆکارێکی سەرەکی ئەم پرۆسەیە بریتییە لە دیاردەیەک کە بە هەڵمژینی ڕووناکی (photoevaporation) ناسراوە.

هەڵمژینی ڕووناکی، ئەو پرۆسەیەیە کە تێیدا تیشکی پڕ وزە، بە تایبەتی تیشکی سەروو بنەوشەیی (UV) و تیشکی ئێکس (X-ray) لە ئەستێرەی خانەخوێ، گەرم دەکات و ئایۆنیزە دەکات گازی ناو ئەتمۆسفێری هەسارەیەک یان ناو دیسکی پڕی هەسارەییدا. ئەم وزە بەهێزە دەتوانێت ئەم گازانە بڵاو بکاتەوە، بە کاریگەرانە لە ئەتمۆسفێرەکەیان دەری دەماڵێت. ئەم لەدەستدانی کێشە کەم نییە؛ بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر تێکشانییە کێشکردنەکان لە نێوان هەسارەکاندا دادەنێت، کاریگەری لەسەر ڕێگاکانی خولگەیی دادەنێت و پتانسیلی هەیە ببێتە هۆی ناجێگیری یان گۆڕانکاری.

ئەم قۆناغە، سەرەڕای کورت بوونی لە پێوەرە گەورەکانی ژیانی سیستمی خۆردا، گرنگە. ئاماژە بە گواستنەوە دەکات لە قۆناغێکی پڕ گێژاو و دەوڵەمەند بە گازەوە بۆ پێکهاتەیەکی زیاتر پێگەیشتوو و بە پتانسیل جێگیر. سیستمی خۆری ئێمەش ئەم پرۆسەیەی ملیار ساڵ لەمەوبەر بەسەر بردووە، کە ڕێگای بۆ خولگە پێشبینیکراوەکانی ئەمڕۆمان خۆش کردووە.

بۆ تێگەیشتنی باشتر لەم قۆناغە دروستکەرە، توێژەران سەرنجی خۆیان بۆ سیستمی ئەستێرەیی لاو ڕادەکێشن کە هێشتا لە قۆناغەکانی گەشەیاندان. یەکێک لەو سیستمانە، کە بە TOI-2076 ناسراوە، تازە بووەتە جێی لێکۆڵینەوەی چڕ. ئەم سیستەمە کە یەکەمجار لەلایەن مانگی دەستکردی TESSی ناساوە لە ساڵی 2020دا دۆزرایەوە، لەلایەن زاناکانەوە وەک سیستمی خۆری "هەرزەکار" وەسف دەکرێت، کە دەروازەیەکی بێوێنە دەبەخشێت بۆ قۆناغە کۆتاییەکانی هەڵمژینی ڕووناکی.

توێژینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری ناوبانگ 'Nature Astronomy' بڵاوکراوەتەوە، بەسەرۆکایەتی مو-تیان وانگ لە قوتابخانەی گەردوونناسی و زانستی بۆشایی زانکۆی نانجینگ، شیکارییەکی هەمەلایەنەی سیستمی TOI-2076 پێشکەش دەکات. وتارەکە، کە ناونیشانی "سیستمی هەسارەی هەرزەکار و نزیک لە هاوتەریب، لە کۆتاییەکانی هەڵمژینی ڕووناکیدایە"، گرنگی سیستەمەکە دەردەخات. نووسەران دەڵێن: "ئێمە وەسفێکی وردی سیستمی TOI-2076 پێشکەش دەکەین، کە تەمەنی هەرزەکاریی نزیکەی 210 ± 20 ملیۆن ساڵە، و ئەمەش وای لێ دەکات ببێتە نیشانەیەکی سەرەکی بۆ لێکۆڵینەوە لە گەشەی داینەمیکی و داڕزینی ئەتمۆسفێری سەرەتایی."

سیستمی خۆری لاو زۆرجار تایبەتمەندی وەک هاوتەریبی خولگەی ناوەند (MMR) نیشان دەدەن، کە تێیدا ماوەی خولگەیی چەندین هەسارە لە ڕێژەی ژمارەی تەواوی سادەدان. ئەم هاوتەریبییە دەتوانن پێکهاتەی جێگیر دروست بکەن، بەڵام هەروەها بەرگەی تێکچوونیش دەگرن. مۆدێلەکانی تیۆری، وەک مۆدێلی ناوسراوی نیس (Nice model)، پێشبینی دەکەن کە کۆچکردنی هەسارەکان کە بە هۆی تێکچوونی کێشکردنەوە دروست بوون، دەتوانن ئەم هاوتەریبییە تێکبدەن. مۆدێلی نیس، بۆ نموونە، پێشنیاری ئەوە دەکات کە هەسارە گەورەکانی سیستمی خۆرمان بە شێوەیەکی بەرچاو کۆچیان کردووە، کە پتانسیلی هەیە ببێتە هۆی ڕووداوی وەک بۆمبارانی قورسی درەنگ (Late Heavy Bombardment)، کە ماوەیەک بوو لە تێکچوونی بەردینەکان.

ئەم ماوەی ناجێگیرییە زۆرجار دوای بڵاوبوونەوەی دیسکی پڕی هەسارەیی و داڕزاندنی ئەتمۆسفێری هەسارەکان بە ڕێگەی هەڵمژینی ڕووناکی دێت. لەدەستدانی کێشی ئەتمۆسفێری کێشکردنی هەسارەکان دەگۆڕێت، کە بە نۆرەی خۆی دەتوانێت هاوسەنگییە هەستیارەکانی خولگەیی تێکبدات، و هاوتەریبییە دامەزراوەکان بشکێنێت.

بەڵام، توێژینەوە لەسەر TOI-2076 ئاماژە بەوە دەکات کە هەڵمژینی ڕووناکی خۆی دەتوانێت ڕۆڵ ببینێت لە جێگیرکردنی سیستەمەکاندا، هەرچەندە ناڕاستەوخۆ بێت. بە لابردنی گاز لە نێوان هەسارەکاندا، دەتوانێت کاریگەرییە تێکدەرەکان کەم بکاتەوە کە ئەگەرنا MMR تێکدەشکاند. هۆوارد چێن، هاوکار لە دامەزراوەی تەکنەلۆژیای فلۆریدا، ڕوونی دەکاتەوە: "قۆناغی گواستنەوە زۆر کورتە بە بەراورد بە ژیانی تەواوی سیستەمەکە. ئەو قۆناغە بەڕاستی کلیلە لە دیاریکردنی ئەوەی کە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا چۆن دەردەکەوێت."

سیستمی TOI-2076 بە تایبەتی جێی سەرنجە چونکە چوار هەسارەی "ژێر-نێپتونی"ی تێدایە، کە قەبارەکانیان لە 1.4 بۆ 3.5 ئەوەندەی ڕادیۆسی زەوی دەگۆڕێت. ئەم هەسارانە لە خولگەی نزیکن، بەڵام لە هاوتەریبی ناوەنددا قفڵ نەکراون، کە ئاماژەیە بۆ حاڵەتێکی داینەمیکی لاواز. ئەستێرەی خانەخوێ ئەستێرەیەکی جۆر K ە، تەمەنی نزیکەی 210 ملیۆن ساڵە.

ڕوانگەکان ئاشکرای دەکەن کە هەسارەکان بە نزیکەی ڕیزبەندی دانراون، کە پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەوان جارێک زۆر نزیکتر بوون لە یەکتر و بە هێواشی بەرەو دەرەوە کۆچ دەکەن. گرنگ ئەوەیە کە، لە کاتێکدا هەموو چوار هەسارەکە پێدەچێت ناوکی بەردینیان هەبێت، پێکهاتەی ئەتمۆسفێرییەکانیان جیاوازی زۆریان هەیە. هەسارەی نزیکترین بە ئەستێرەکە بە ڕوونی هەموو ئەتمۆسفێری خۆی لەدەستداوە بەهۆی هەڵمژینی ڕووناکی، لە کاتێکدا سێ هەسارەی دەرەکی زیاتر ئەتمۆسفێرییان پاراستووە، هەرچەندە ئەگەری هەیە لە حاڵەتی کەمبوودا بن.

مۆدێلەکانی کۆمپیوتەری گەشەی هەسارەی چێن بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر باش لەگەڵ ئەم ڕوانگەیانەدا دەگونجێن. پێشبینییەکانی ئەوە دەردەخەن کە هەسارەکان بە هێواشی ئەتمۆسفێری خۆیان لە ڕێگەی هەڵمژینی ڕووناکی لەدەست دەدەن، کە ڕێژە و قەبارەیان بەندە بە هۆکارانێک وەک دووری لە ئەستێرەکە و توندی تیشکی ئەستێرەیی. مۆدێلەکان پێشبینی دەکەن کە هەسارەکانی کە بەرکەوتنیان بە ئاستی بەرزتری تیشکی UV و X-ray هەیە، ئەتمۆسفێری خۆیان خێراتر یان تەواو لەدەست بدەن. توێژەران ڕوونی دەکەنەوە: "ئەم ئاراستەیە لەگەڵ لەدەستدانی کێشی ئەتمۆسفێری بەهۆی هەڵمژینی ڕووناکی هاوتایە، کە پێشبینی دەکات کە ئەتمۆسفێری هەسارە گەرمکراوەکان یان تەواو داڕزێن یان لە ماوەی چەند سەد ملیۆن ساڵی یەکەمدا لە ئاستێکی کەمتر لە 1%ی کێشدا جێگیر ببن، لە کاتێکدا هەسارەکانی دوورتر و کەمتر گەرمکراو، زۆربەی ئەتمۆسفێری سەرەتایی خۆیان دەپارێزن."

لێکۆڵینەوەکە پێشبینیی وردی تێدایە کە لەدەستدانی کێش لە ئەنجامی هەڵمژینی ڕووناکی بۆ هەر هەسارەیەک لە سیستمی TOI-2076دا، کە لەلایەن دەردانی ئێکس و UVی ئەستێرەکەوە پاڵنەرە، نیشان دەدات. ئەم وێنانە گەشەی ڕادیۆسی هەسارەکان، پشک (fraction) کێشی ئەتمۆسفێری هیدروجین-هێلیۆمیان، و ماوەی ژیانی ئەتمۆسفێرییان دەستنیشان دەکەن.

چێن لە بەیاننامەیەکدا دەڵێت: "بۆ من، هەموو مەبەستی مۆدێلکردن بریتییە لە توانای پەیوەستکردن بە ڕوانگەکان. تۆ دەتەوێت مۆدێلەکانی تۆ شتێک لە جیهانی ڕاستەقینە بڵێن، بەڵام ئەمە هەمیشە ناگرێتەوە. بینینی مۆدێلەکە کە لە جیهانی ڕاستەقینەدا کاردەکات و ڕوونکردنەوەی ئەوەی چی ڕوودەدات، زۆر بەهێزە."

ئەنجامەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دوای ئەم قۆناغە توندی هەڵمژینی ڕووناکی، کە بە شێوەیەکی گشتی لە ماوەی 100 ملیۆن ساڵی یەکەمدا کۆتایی دێت، زۆربەی سیستمی خۆر هەوڵ دەدەن جێگیر ببن، زۆر لە سیستمی ئێمە دەچێت. لەگەڵ ئەوەشدا، توێژەران هۆشداری دەدەن کە هەڵمژینی ڕووناکی تاکە دروستکەری چارەنووسی سیستمی هەسارەیی نییە. میکانیزمی دیکەش، وەک هەڵاتنی پاڵنەر بە هۆی گەرمای ناوخۆیی هەسارە (core-powered escape)، دەتوانێت هاوکار بێت لە لەدەستدانی ئەتمۆسفێری، بە تایبەتی لە هەسارەکانی ژێر-نێپتونی، کە پتانسیلی هەیە ماوەی لەدەستدانی کێش درێژ بکاتەوە لە قۆناغەکانی دواتردا.

لە کۆتاییدا، لێکۆڵینەوەکە لەسەر TOI-2076 "بەڵگەی ڕاستەوخۆی بینین پێشکەش دەکات کە گۆڕانکاری داینەمیکی و ئەتمۆسفێری سیستمی هەسارەیی داخراو لە زووەوە دەست پێ دەکات و بنکەیەکی ئەزموونی بۆ مۆدێلەکانی گەشەی درێژخایەنیان دابین دەکات"، نووسەران کۆتایی پێ دەهێنن. ئەم توێژینەوەیە تێگەیشتنی ئێمە لە ساڵانی دروستکردنی گرنگ و زۆرجار توندوتیژی سیستمی هەسارەیی لە سەرانسەری گەردووندا قووڵ دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری