مەیموونێکی ئەفریقی دوای خواردنی سمۆرەی قاییش تووشی نەخۆشیی ئیمپۆکس بووە، توێژینەوەیەک بازدانی نێوان جۆرەکانی ئاشکرا کرد

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

مەیموونێکی ئەفریقی دوای خواردنی سمۆرەی قاییش تووشی نەخۆشیی ئیمپۆکس بووە، توێژینەوەیەک بازدانی نێوان جۆرەکانی ئاشکرا کرد

لە پێشکەوتنێکی زانستیدا کە ڕووناکییەکی نوێ دەخاتە سەر دینامیکییە ئاڵۆزەکانی گواستنەوەی نەخۆشییە گوازراوەکانی ئاژەڵان بۆ مرۆڤ، توێژینەوەیەکی ئەم دواییە یەکەم بەڵگەی یەکلاکەرەوەی ڤایرۆسی ئیمپۆکس (Mpox)ی لە نێوان جۆرە ئاژەڵە کێوییەکاندا ئاشکرا کرد. دۆزینەوەکان، کە لە گۆڤاری Nature بڵاوکراونەتەوە، ئەوە تۆمار دەکەن کە چۆن کۆمەڵێک مەیموونی مانگابی سووتاو (Cercocebus atys) لە پارکی نەتەوەیی تای لە کۆتدیڤوار، دوای ڕاوکردنی سمۆرەی قاییشی سوورپێوە (Funisciurus pyrropus) تووشی ئیمپۆکس بوون. ئەم دۆزینەوە گرنگە نەک تەنها تێگەیشتنی ئێمە لە شوێنپێی ژینگەیی ڤایرۆسەکە قووڵتر دەکاتەوە، بەڵکو ڕێنمایی گرنگیش بۆ خۆپاراستن لە بڵاوبوونەوەی داهاتووی مرۆڤ پێشکەش دەکات.

لێکۆڵینەوە وردەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵی 2023، کاتێک بڵاوبوونەوەی ئیمپۆکس لە نێوان کۆمەڵێک لە دەیان مەیموونی مانگابی سووتاو کە لە دارستانە چڕەکانی پارکی نەتەوەیی تای دەژیان، سەریهەڵدا. نزیکەی یەک لەسەر سێی گرووپەکە، لەوانەش چەندین کۆرپە، نیشانەی تایبەتمەندی وەک برینی پێست تێدا دەرکەوت، و بەداخەوە چوار کۆرپە گیانیان لەدەستدا. ئەم بڵاوبوونەوەیە دەستبەجێ پرسیاری گرنگی دەربارەی سەرچاوەی ڤایرۆسەکە وروژاند، بە تایبەتی لەبەر ئەوەی پرایمەیتەکان وەک میوانداری هەمیشەیی بۆ ئیمپۆکس نەناسراو بوون.

بۆ دەستنیشانکردنی سەرچاوەی تووشبوونەکە، توێژەران لە سەرانسەری پارکەکەدا گەڕانێکی گشتگیریان بۆ گیانلەبەرە کێوییەکان دەستپێکرد. شیکارییە وردەکان ئاماژەیان بەوەدا کە بڵاوبوونەوەکە دوای ئەوە دەستیپێکردووە کە ئەندامێکی گرووپی مانگابی سمۆرەیەکی قاییشی سوورپێوەی خواردووە. بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەم گریمانەیە، تیمەکە بە وریاییەوە نموونەی پاشەڕۆی مانگابییەکانیان کە پێش بڵاوبوونەوەکە کۆکرابوونەوە، بۆ دۆزینەوەی DNAی سمۆرەی قاییش پشکنی. دوو نموونە نیشانەکانی خواردنێکی سمۆرەی قاییشی نوێیان تێدا دەرکەوت. لە هەمووی گرنگتر، یەکێک لەم نموونانە، کە پێدەچێت هی یەکەم مەیموونی تووشبوو بووبێت، پۆزەتیڤیش بوو بۆ ڤایرۆسی ئیمپۆکس، کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی نێوان خواردن و تووشبوون دابین دەکات.

شیکاری بۆماوەیی ئەم دۆزینەوانەی زیاتر قایم کرد. بەراوردکردنی ڤایرۆسەکە کە لە سمۆرەی قاییشەکە وەرگیرابوو و ئەو جۆرەی کە مانگابییەکانی نەخۆش خستبوو، پەیوەندییەکی نزیکی نیشاندا، هەرچەندە یەکسان نەبوون. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە لە کاتێکدا ئەو سمۆرە مردووە تایبەتەی پشکنی، ڕەنگە تاکە هۆکار نەبووبێت، بەڵام سمۆرەی قاییشی دیکە بە ئەگەری زۆرەوە ڤایرۆسەکە هەڵدەگرن و بەشداری لە سووڕانەوەیدا لەناو ژینگەدا دەکەن.

ئەمە یەکەم جار نییە کە ئیمپۆکس لەناو ژمارەی پرایمەیتەکانی پارکی نەتەوەیی تایدا جێگەی نیگەرانی بێت. پارکەکە لە ساڵی 2012ەوە چەندین بڵاوبوونەوەی لە نێوان پرایمەیتەکانی خۆیدا ئەزموون کردووە، لەوانەش مردنی مەیموونێکی مانگابی سووتاوی تووشبوو لە ساڵی 2012، و تووشبوونی گرووپە جیاوازەکانی شەمپانزی لە ساڵانی 2017 و 2018. بەڵام پرایمەیتەکان خۆیان وەک هەڵگری هەمیشەیی ڤایرۆسەکە نەدۆزرانەوە. لیڤیا پاترۆنۆ، پزیشکی ڤێتێرنەری و ژینگەناسی نەخۆشییەکان لە پەیمانگای هێلمۆڵتز بۆ یەک تەندروستی لە گرایفسڤاڵد، ئەڵمانیا، و بەشێک لە تیمی توێژینەوەکە، ئاماژەی بەوەدا: «یەکێک لە پرسیارە گەورەکان بۆ ئێمە ئەوە بووە، کە پرایمەیتە نا-مرۆییەکان لە کوێوە تووش دەبن؟» ئەم نهێنییە بەردەوامە وای لێکردووە کە ئەو و هاوکارەکانی بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە شێوەیەکی فراوان قرتێنەرەکانی پارکەکە بپشکنن.

قرتێنەرە ئەفریقییەکان، لەوانەش سمۆرەی قاییش، ماوەیەکی زۆرە وەک گومانلێکراوانی سەرەکی بۆ میوانداری ڤایرۆسی ئیمپۆکس دادەنرێن – ئەو جۆرانەی کە ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی هەمیشەیی تێیاندا دەسوڕێتەوە بەبێ ئەوەی بە پێویست ببێتە هۆی نەخۆشییەکی سەخت. یەکەم ڤایرۆسی ئیمپۆکس کە لە گیانلەبەرە کێوییەکانەوە وەرگیرا، لە سمۆرەیەکی قاییشی تۆماس (F. anerythrus) بەدەستهێنرا، و چەندین شوێنی نیشتەجێبوونی سمۆرەکان زۆر جار لەگەڵ ئەو ناوچانەدا یەکدەگرنەوە کە لە مێژوودا بڵاوبوونەوەی مرۆیی تێیاندا سەریهەڵداوە. سەرەڕای ئەوەش، نموونەکانی سمۆرەی قاییشی مۆزەخانە کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1899، پۆزەتیڤ بوون بۆ ڤایرۆسەکە، ئەمەش جەخت لە بەشداریکردنی درێژخایەنیان لە ژینگەناسی ڤایرۆسەکە دەکاتەوە.

ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە ڕۆڵی سەرەکی قرتێنەرەکان لە ژینگەناسی ئیمپۆکسدا پشتڕاست دەکاتەوە، و تێڕوانینێکی بێ نرخ دەربارەی چۆنێتی تێپەڕاندنی ڤایرۆسەکە لە سنوورەکانی جۆرەکاندا دابین دەکات. تێگەیشتن لەم ڕێگایانە بۆ پەرەپێدانی ستراتیژییەکانی خۆپاراستنی کاریگەر بۆ پاراستنی تەندروستی مرۆڤ زۆر گرنگە. کلیمێنت مێسێکۆ، پزیشکی ڤێتێرنەری و ڤایرۆسناس لە پەیمانگای نیشتمانی توێژینەوەی ڤێتێرنەری لە ڤۆم، نایجیریا، کە بەشدار نەبووە لە کارەکەدا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەستنیشانکردنی ئەوەی کام ئاژەڵ ڤایرۆسەکە هەڵدەگرێت، دەتوانێت ڕێنمایی بۆ ڕێوشوێنەکانی خۆپاراستن بکات کە خەڵک لە تووشبوون دەپارێزێت. کاربەدەستان ڕەنگە ئامۆژگاری ئەو کەسانە بکەن کە لە نزیک سمۆرەی قاییشی سوورپێوە دەژین یان کار دەکەن، کاتێک مامەڵە لەگەڵیان دەکەن، ئامێری پاراستنی تایبەتی بپۆشن یان دەستەکانیان بە وریاییەوە بشۆن. ئەم دۆزینەوانە پێویستی بەپەلەی چاودێری بەردەوامی گیانلەبەرە کێوییەکان و هاوکاری فرە-پسپۆڕی بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی نەخۆشییە گوازراوەکانی ئاژەڵان بۆ مرۆڤ دەخەنە ڕوو.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری