وەرزی گڕکانی بێوێنە، بنکەی بایەخداری ژینگە لە زەویدا لە کۆلۆمبیا وێران دەکات

کۆلۆمبیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

وەرزی گڕکانی بێوێنە، بنکەی بایەخداری ژینگە لە زەویدا لە کۆلۆمبیا وێران دەکات

کۆلۆمبیا، وڵاتێک کە بە ژینگەی جیاوازی ناوبانگی هەیە، ڕووبەڕووی وەرزی گڕکانی دارستانێکی بێوێنە و وێرانکەر بووەتەوە. گڕی ئاگر ژمارەیەکی زۆر لە خاکەکەی گرتووەتەوە، بەتایبەتی کاریگەری خراپی لەسەر سیستەمە ژینگەییەکانی لاواز و بێوێنەی بەرزاییەکانی ئەندێز کردووە کە بە "پارامۆ" (páramos) ناسراون. لە سەرەتای ساڵی 2024ەوە، وڵاتەکە زیاتر لە 500 گڕکانی دارستان تۆمار کردووە، کە کەمترنەبوو 42,000 dönüm دارستان و لەوەڕگای سوتاندووە، و ئاسمانی پایتەخت بۆگۆتای بە هەورێکی ئەستووری دوکەڵی پیس داپۆشیوە.

کۆلۆمبیا، کە دەکەوێتە شوێنی یەکگرتنی ناوەڕاست و باشووری ئەمەریکا، ناوەندێکی جیهانییە بۆ ژینگەی جیاواز، و نزیکەی 10%ی جۆرەکانی زەوی تێدا دەژی. سیستەمە ژینگەیی جیاوازەکانی لە بەرزاییەکانی ئەندێز، دەشتە فراوانەکان، تا دارستانە باراناوییەکانی ئەمەزۆن دەگرێتەوە. لەنێو گەنجینە سروشتییە بێوێنەکانیاندا، ڕووەکی "فڕایلیۆنێس" (frailejones) (لە ڕەگەزی *Espeletia*) دەرکەوتوون، کە بە شێوەی سەرنجڕاکێشیان ناسراون. ئەم ڕووەکانە لەسەر قەدەکانی ئەستوور و سپۆنجی، کە شێ کۆدەکەنەوە، گوڵچنێکی گەڵای ئەستوور و پۆشینیان هەیە، و بەشێکی دانەبڕاون لە دیمەنی تایبەتی پارامۆ.

پارامۆکان، زەویە شێدارەکانی بەرزایی، لەنێو خێراترین سیستەمە ژینگەیی گەشەسەندوو لە جیهاندا. بە پێچەوانەی کەشوهەوا وشکەکانی ناوچەکانی تری ئەندێز، ئەم ژینگەیانە بە ڕێژەیەکی زۆری شێیان ناسراون. هەرچەندە تەنها 1.7%ی ڕووبەری کۆلۆمبیا داگیر دەکەن، بەڵام گرنگن و 85%ی ئاوی خواردنەوەی پاکی وڵات دابین دەکەن. قەدەکانی سپۆنجی فڕایلیۆنێس وەک ئاو هەڵگرێکی سروشتی کاردەکەن، شێ لە ماوەی سوڕی ئاودا هەڵدەمژن و بە هێواشی دەیگەڕێنەوە بۆ دەریاچە و ڕووبارەکان، ئەمەش دڵنیایی لە بەردەوامی دابینکردنی ئاوی خواردنەوە دەدات.

لە ڕابردوودا، ئەم شێیە سروشتییە وایکردووە پارامۆکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرگەی داگیرسان و بڵاوبوونەوەی ئاگر بگرن. بەڵام، وەرزی ئاگرەکەی ئێستا جیاوازییەکی گەورەیە لەم بەرگرییە مێژووییە. ئەم بەرزاییە لاوازانە ئاگرێکی وێرانکەریان بینیوە، تەنها یەک ئاگر زیاتر لە 100 dönüm ڕووەکی فڕایلیۆنێسی لە ناوچەی پارامۆ دی بێرلین لە باکووری ڕۆژهەڵاتی کۆلۆمبیا سووتاندووە. قەبارەی وێرانکارییەکە سامناکترە، لە 1ی Januaryەوە زیاتر لە 500 ئاگر لە سەرتاسەری وڵاتدا هەڵگیرساوە.

وەرزی ئاگر لە کۆلۆمبیا بە شێوەیەکی گشتی لەگەڵ وەرزی وشک کە لە مانگی December تا March دەگرێتەوە، هاوکاتە، و ژمارەی ئاگرەکان و ڕووبەری سووتاو ساڵ بە ساڵ دەگۆڕێت. لێکۆڵینەوەیەک کە لە ساڵی 2022 لە گۆڤاری *Fire* بڵاوکراوەتەوە، کە داتاکانی ساڵانی 2000-2020ی لێکۆڵیوەتەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە کۆلۆمبیا لە مانگی Januaryدا بە شێوەیەکی ئاسایی نێوان 100 بۆ 300 گڕکانی دارستان تۆمار دەکات. بەڵام ئەمساڵ، ژمارەی ئاگرەکان 500ی تێپەڕاندووە – کە زۆرترین ژمارەیە لە ساڵی 1998ەوە کە کۆکردنەوەی داتا بە شێوەیەکی سیستەماتیک دەستیپێکردووە.

لە کاتێکدا چالاکی مرۆڤ هۆکاری سەرەکی زۆربەی ئاگرەکانی ئەمساڵ بووە، بارودۆخی توندی کەشوهەوا، کە بە گەرما و وشکەساڵی درێژخایەن تایبەتمەندە، بە شێوەیەکی بەرچاو توندی و بڵاوبوونەوەی ئاگرەکانی زیاد کردووە. ماریسیۆ ئەگویلار گەرڤیتۆ، زانای ژینگەی پسپۆڕ لە گڕکانی دارستان لە زانکۆی پاپای جافریانا لە کۆلۆمبیا، جەخت دەکاتەوە کە "ڕژێمی ئاگر گۆڕاوە"، بەتایبەتی لە پارامۆ لاوازەکاندا. لێکۆڵینەوەی چینەکانی قوڕی دێرین نیشان دەدەن کە لە ماوەی 10,000 ساڵی ڕابردوودا، پارامۆکانی باکووری ئەندێز نزیکەی هەر 100 بۆ 1,000 ساڵ جارێک ئاگریان تێبەر بووە. گەرڤیتۆ دەڵێت: "ئێستا، ئاگرەکان هەر دوو بۆ 10 ساڵ جارێک ڕوودەدەن."

غیسلین ئێچێڤێری پرییتۆ، بەڕێوەبەری دامەزراوەی کۆلۆمبی بۆ زانستی ئاو، کەشوهەوا و ژینگە (IDEAM)، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە کۆتایی مانگی ڕابردوو ڕایگەیاند کە January 2024، لە لوتکەی هاوینی باشووردا، گەرمترین January بووە کە لە کۆلۆمبیا لە ماوەی 30 ساڵی ڕابردوودا تۆمار کراوە. پلەکانی گەرما گەیشتوونەتە 44 پلەی سەدی (111 پلەی فەهرەنهایت) لە هوندا، شارۆچکەیەکی بچووک لە ناوەڕاستی کۆلۆمبیا کە چوار سیستەمی ژینگەیی پارامۆی لە دەوروبەرە.

ئەم گەرما توندە، لەگەڵ بارودۆخی وشک، کاریگەرییەکی باروت دروست دەکات، کە ئاگر لەو ناوچانەدا هەڵدەکات و بە خێرایی بڵاودەبێتەوە کە پێشتر وەک بەرگریکار لە ئاگر دادەنران. ئەم دۆخە سامناکترە، و نیگەرانی قووڵ دروست دەکات لەسەر داهاتووی ژینگەی جیاوازی کۆلۆمبیا، بەرگری ئەم سیستەمە ژینگەییە بێوێنەیە، و گرنگتر لە هەموویان، بەردەوامی ئاوی پاک بۆ ملیۆنان دانیشتوو. قەیرانی بەردەوام جەخت لەسەر پێویستی بە پەلەی ستراتیژی گونجاندنی گەورە بۆ گۆڕانی کەشوهەوا، باشترکردنی ڕێکارەکانی پێشگرتن لە ئاگر، و هەوڵەکانی پاراستنی تایبەت بۆ پاراستنی ئەم سەرچاوانە گرنگانە دەکاتەوە پێش ئەوەی زیانی وەرنەگیرێت.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری