چین کۆن: شارستانیەتێک بە میراتێکی بەردەوام و کاریگەرییەکی قووڵ

چین - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

چین کۆن: شارستانیەتێک بە میراتێکی بەردەوام و کاریگەرییەکی قووڵ

ڕیشەی شارستانیەتی کۆنی چینی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی کۆن، کە وەک کۆمەڵگای نوێهاتوو لە سەردەمی بەردین دەستی پێکرد. بە ماوەی هەزاران ساڵ، ئەم نیشتەنگە جیاوازانە یەکیان گرت و گەشەیان کرد، لە ئاکامدا ئیمپراتۆرییەکی گەورەی چینی دروست کرد کە شوێنەوارێکی قووڵی لەسەر مێژووی مرۆڤایەتی جێهێشت. بەشدارییەکانی ئەم شارستانیەتە زۆر لە بیناسازی و فراوانبوونی ئیمپراتۆرییەوە تێپەڕی، کە پێکدێت لە گەشەسەندنی سیستەمێکی نووسینی تایبەت و فەلسەفە قووڵەکان کە هێشتا لە جیهانی ئەمڕۆدا دەنگدانەوەیان هەیە.

چین کۆن بە وردی و شارستانییەتی زمانی و کولتووری خۆی ناسرابوو. سەرەڕای بوونی چەندین زاری جیاواز، گەلی چینی کۆن سەرکەوتوو بوو لە یەکخستنی سیستەمێکی نووسین کە پەیوەندی و تۆمارکردنی مێژوویی لەسەر ناوچە فراوانەکان ئاسان کرد. ئەم نووسینە تەنها ئامرازێکی پەیوەندی نەبوو، بەڵکو وەک دەفرێک بوو بۆ پاراستن و گواستنەوەی زانیاری و فەلسەفەکان کە ناسنامەی ئەم شارستانیەتی دیاری دەکرد.

لە نێوان گرنگترین دەستکەوتە ماددییەکانی شارستانیەتی کۆنی چینی، کۆمەڵەیەکی بەرچاوی پارچەی شوێنەوار هەیە کە شارەزایی هونەرمەند و کرێکارەکانی نیشان دەدات. لەنێو ئەم گەنجینانەدا، "سەربازە گڵینەکان" (Terracotta Warriors) سەرنجڕاکێشن، کە کۆمەڵەیەکی گەورەی سێکوڵە بە قەبارەی سروشتییە کە لەگەڵ یەکەم ئیمپراتۆری چین، قووشین شی هوانگ، نێژراون. پێدەچێت ئەم سێکوڵانە بۆ پاراستنی ئیمپراتۆر لە ژیانی دوای مردن دروست کرابن، و هەریەکەیان وەک سەربازێکی تایبەت نماییش دەکرێت، بە وردی وردەکاری کراوە، کە ئاستێکی بەرز لە لێهاتوویی هونەری و وردبینی نیشان دەدات. هەروەها، دۆزراوەکان بریتین لە جلوبەرگی ناشتنی یەشمی، کە بۆ بنەماڵەی شاهانەی چینی تەرخان کرابوون، کە باوەڕەکانیان لەسەر ژیانی دوای مردن و چینایەتی کۆمەڵایەتی ئاشکرا دەکات. ئێسکە هەڵکەنراوەکان و توێکڵی سەلەمۆز، کە بە "ئێسکی ئۆراکڵ" ناسراون، بینینێک لەسەر پراکتیزەکانی پێشبینی و ڕێوڕەسمە ئایینییەکان دەخەنە ڕوو.

چین کۆن هەمیشە یەکینەیەکی یەکگرتوو نەبووە. وەک چەند کۆمەڵگایەکی وێڵ دەستی پێکرد کە وردە وردە گەشەیان کرد بۆ دەوڵەتی کێبەرکێکار. لە ماوەی "سەردەمی دەوڵەتە جەنگاوەرەکان" (Warring States period)، کە نزیکەی لە 480 تا 221 پێش زایین درێژ دەبێتەوە، چین چەندین جار شەڕی بەردەوامی لەنێوان ئەم دەوڵەتانەدا بینی. ئەم سەردەمە پڕ لە گێژاوە بە یەکگرتنی چین لەژێر فەرمانی قووشین شی هوانگ، کە بووە یەکەم ئیمپراتۆری، کۆتایی هات و بەم شێوەیە بنەماڵەی قووشینی دامەزراند. دواتر بنەماڵەکانی تر هاتن، بەتایبەتی بنەماڵەی هان، کە لە هەمان کاتدا فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بەهێز لە ڕۆژئاوا دەکرد. فەرمانڕەوایی بنەماڵەیی زیاتر لە 6000 ساڵ بەردەوام بوو، کە ئاماژەیە بۆ سەقامگیری سیاسی ڕێژەیی و توانای نوێبوونەوە.

بنیاتنانی دیواری گەورەی چین یەکێکە لە بەناوبانگترین دەستکەوتە تەلارسازییەکانی مرۆڤایەتی. ئەم بینایە گەورەیە بە یەکجار دروست نەکراوە، بەڵکو لە ماوەی دوو هەزار ساڵدا گەشەی کردووە. دەوڵەتە جیاوازەکان دەستیان بە دروستکردنی بەشەکانی دیوار کرد بۆ پاراستنی سنوورەکانیان لە هۆزەکانی باکوور. دواتر، ئیمپراتۆر قووشین شی هوانگ ئەم بەشانەی بەیەکەوە بەستەوە و فراوانی کرد بۆ دروستکردنی تۆڕێکی بەرگری یەکگرتوو بۆ ئیمپراتۆرییەتەکە. کارکردن لەسەر دیوارەکە لەلایەن بنەماڵەکانی دواترەوە بەردەوام بوو، و تا سەدەی 14ی زایینی بە شێوەیەکی بەرچاو تەواو بوو.

فەلسەفە دێرینەکانی کە لە چین کۆنەوە سەریان هەڵداوە، بەشێکی دانەبڕاوی میراتەکەی پێکدەهێنن. لەنێویاندا "کۆنفیشیۆس" (Confucianism) گرنگترینە، کە لەلایەن فەیلەسووف کۆنفیشیوس دامەزراوە. کۆنفیشیوس لە سەردەمێکی پڕ لە گێژاو لە مێژووی چیندا ژیاوە، بەڵام وانەکانی لەسەر ئەخلاق، ڕێکوپێکی کۆمەڵایەتی، ڕێزگرتن، و پەروەردە چڕ کردەوە. سەرەڕای ئەوەی زۆرجار وەک فەلسەفە دادەنرێت، بەڵام خاوەنی ڕەهەندی ڕۆحی و ئەخلاقی قووڵە کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر کولتووری چینی و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا هەبووە. لەلایەن ئیمپراتۆر هان وودی، وەک بیروڕای فەرمی ئیمپراتۆرییەتەکە ناسێندرا، کە بووە هۆی داڕشتنی بەها کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بۆ ماوەی چەندین سەدە.

تێگەیشتن لە شارستانیەتی کۆنی چینی بەهۆی سروشتی وردە وردەی گەشەسەندنی، و نەبوونی وادەی دەستپێک و کۆتایی دیاریکراو، قورساییەکی هەیە. بەڵام، مێژوونووسان بە گشتی ڕازین کە سەرچاوەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردین، نزیکەی 8000 ساڵ پێش زایین، و قۆناغی کۆنی لەگەڵ کەوتنی بنەماڵەی هان نزیکەی 6200 ساڵ دواتر کۆتایی هات. پاشان قۆناغێکی شەڕی ناوخۆیی هات پێش ئەوەی چین یەکێتی خۆی لەژێر فەرمانڕەوایی بنەماڵەکانی دواتردا وەرگرێتەوە، کە بووە هۆی کۆتایی هاتنی فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆری لە ساڵی 1911 و هاتنەئارای سەردەمی مۆدێرن لە ساڵی 1912.

دۆزینەوە بەردەوامەکانی شوێنەوار، بەشە نوێ و سەرنجڕاکێشەکانی ئەم شارستانیەتە دێرینە ئاشکرا دەکەن. لە لێکۆڵینەوەی DNAی پاشماوەی ئێسکی دێرینەوە تا لێکۆڵینەوە لە "پاپوچی لۆتوس" کە پەیوەندی بە پراکتیزەکانی پێوەبەستنی قاچەوە هەیە، هەر دۆزینەوەیەک ڕووناکی دەخاتە سەر ئاڵۆزییەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی، ئایینی و تەکنەلۆژی لە چین کۆندا، و گرنگییەکەی وەک نیشاندەری گەشەسەندنی مرۆڤ جەخت دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری