بوومەلەرزەیەک بە گوڕی 3 پلە بە پێوەری شیندوو پارێزگای ئیشیکاوا هەژاند؛ مەترسی تسۆنامی لە ئارادا نییە

ژاپۆن - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

بوومەلەرزەیەک بە گوڕی 3 پلە بە پێوەری شیندوو پارێزگای ئیشیکاوا هەژاند؛ مەترسی تسۆنامی لە ئارادا نییە

بەرەبەیانی ڕۆژی 31ی مانگ، کاتژمێر 2:11 خولەک، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی 3 پلە بە پێوەری شیندوو ناوچەکانی ناوەڕاست و باکووری ژاپۆنی هەژاند، بەتایبەتی پارێزگای ئیشیکاوا. ئەم بوومەلەرزەیە کە بەشێکی فراوانی ئەو پارێزگایەی گرتەوە، بووە هۆی نیگەرانییەکی کەم لە نێو دانیشتواندا، بەڵام دەستبەجێ ئاژانسی کەشناسی ژاپۆن (JMA) ڕایگەیاند کە هیچ مەترسییەکی تسۆنامی لە ئارادا نییە. ئەم دڵنیاییە خێرایە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لە سەرەتای ئەمساڵەوە بەهۆی بوومەلەرزەی بەهێزی نیمچەدوورگەی نۆتۆ لە 1ی کانوونی دووەمەوە، چەندین بوومەلەرزەی لاوەکی و پاشەکشەی بەخۆوە بینیوە، کە نیگەرانییەکی بەردەوامی دروستکردووە سەبارەت بە سەلامەتی و ئاسایشی دانیشتوان. ئەم ڕووداوە دووپاتی دەکاتەوە کە ژاپۆن وەک وڵاتێکی زەوی لەرزۆک، هەمیشە لە ئامادەباشیدایە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کارەساتە سروشتییەکان و سیستەمەکانی ئاگادارکردنەوەی پێشکەوتووی هەیە.

بەپێی زانیارییەکانی ئاژانسی کەشناسی ژاپۆن، ناوەندی بوومەلەرزەکە لە ناوچەی نۆتۆ لە پارێزگای ئیشیکاوا بووە، کە ناوچەیەکی ناسراوە بە چالاکییە سێسمیکییەکان. قووڵیی بوومەلەرزەکە نزیکەی 10 کیلۆمەتر لە ژێر زەویەوە بووە، ئەم قووڵییە کەمە دەتوانێت کاریگەریی بوومەلەرزەکە لەسەر ڕووی زەوی زیاتر بکات، بەڵام بەهۆی گوڕی مامناوەندییەوە، کاریگەرییەکان سنووردار بوون. گوڕی بوومەلەرزەکە بە پێوەری مێگنیتیود 4.4 پلە خەمڵێنراوە، کە بە بوومەلەرزەیەکی مامناوەند دادەنرێت. پێوەری مێگنیتیود ئاماژەیە بۆ بڕی وزەی ئازادکراو لە کاتی بوومەلەرزەکەدا، لە کاتێکدا پێوەری شیندوو (Seismic Intensity) ئاماژەیە بۆ ئەو کاریگەرییەی کە بوومەلەرزەکە لەسەر ڕووی زەوی و لەسەر مرۆڤ و بیناکان دروستی دەکات.

ئەو شار و شارۆچکانەی کە بە گوڕی 3 پلە بە پێوەری شیندوو هەژێندران، بریتین لە شاری نا ناۆ (Nanao City)، شاری واجیما (Wajima City)، و شارۆچکەی ئانامیزو (Anamizu Town) لە پارێزگای ئیشیکاوا. ئەم ناوچانە لەو شوێنانەن کە لە بوومەلەرزەی سەرەتای ساڵدا زۆرترین زیانیان بەرکەوت. جگە لەم ناوچانە، بوومەلەرزەکە بە گوڕی 1 بۆ 2 پلە بە پێوەری شیندوو لە ناوچەیەکی فراوانتری پارێزگاکە و پارێزگا دراوسێکانیش هەستی پێکراوە. گوڕی 3 پلە بە پێوەری شیندوو بە واتای ئەوە دێت کە زۆربەی خەڵک هەستی پێدەکەن، شتومەکەکانی ناو ماڵ دەلەرزێن و هەندێک کەسیش ڕەنگە تووشی ترس ببن، بەڵام بە گشتی زیانی گەورەی لێناکەوێتەوە بۆ بیناکان یان ژێرخانەکان. بەڵام، لە ناوچەیەک کە تازە تووشی بوومەلەرزەیەکی بەهێز بووە، تەنانەت بوومەلەرزەیەکی بچووکیش دەتوانێت ببێتە هۆی نیگەرانی و ترس، بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە هێشتا لە خانووە زیانلێکەوتووەکانیان دان یان لە ناوەندەکانی پەنابەریدا نیشتەجێن.

ژاپۆن بە گشتی دەکەوێتە سەر چوار پلێتی تێکتۆنیکی گەورە (پلێتی پاسیفیک، پلێتی دەریای فلیپین، پلێتی ئۆراسیا، و پلێتی باکووری ئەمریکا)، ئەمەش وای لێدەکات یەکێک بێت لە وڵاتە هەرە زەوی لەرزۆکەکانی جیهان. بەهۆی ئەم تایبەتمەندییە جوگرافییەوە، ژاپۆن سیستەمێکی پێشکەوتووی چاودێری و ئاگادارکردنەوەی بوومەلەرزەی پەرەپێداوە. ئاژانسی کەشناسی ژاپۆن، کە یەکێکە لە پێشەنگترین دامەزراوەکانی جیهان لە بواری زانستی بوومەلەرزەدا، بە بەردەوامی چاودێری چالاکییە سێسمیکییەکان دەکات و زانیاری ورد و خێرا بە خەڵک و دەسەڵاتداران دەگەیەنێت. ئەم سیستەمە توانای ئەوەی هەیە کە لە ماوەی چەند چرکەیەکدا دوای ڕوودانی بوومەلەرزەیەک، زانیاری لەسەر ناوەند، قووڵی، گوڕ، و مەترسی تسۆنامی بڵاوبکاتەوە. ئەمەش کاتێکی گرنگ دەدات بە خەڵک بۆ وەرگرتنی ڕێوشوێنی پێویست و پاراستنی سەلامەتییان.

بوومەلەرزەی 1ی کانوونی دووەمی 2024ی نیمچەدوورگەی نۆتۆ، کە گوڕەکەی 7.6 پلە بوو بە پێوەری مێگنیتیود، زیانێکی زۆری بە ژێرخان و ماڵ و حاڵی دانیشتوانی ناوچەکە گەیاند. هەزاران بینا ڕووخان یان زیانیان بەرکەوت و دەیان هەزار کەسیش ئاوارە بوون. ئەو بوومەلەرزەیە بووە هۆی ڕوودانی تسۆنامییەکی بچووکیش کە گەیشتە کەناراوەکانی نیمچەدوورگەکە، بەڵام بە خۆشحاڵییەوە بە خێرایی سیستەمی ئاگادارکردنەوەی تسۆنامی کارا کرا و دانیشتوان ئاگادار کرانەوە. ئەم بوومەلەرزەیەی ئەمڕۆ، وەک پاشەکشەیەکی ئەو بوومەلەرزە گەورەیە سەیر دەکرێت. پاشەکشەکان دەتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ دوای بوومەلەرزەیەکی گەورە بەردەوام بن، هەندێک جار بۆ چەندین مانگ یان تەنانەت ساڵ، و دەتوانن نیگەرانییەکی بەردەوام بۆ دانیشتوانی ناوچەکە دروست بکەن.

یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی سیستەمی ئاگادارکردنەوەی ژاپۆن، توانای دەستنیشانکردنی خێرای مەترسی تسۆنامییە. دوای هەر بوومەلەرزەیەک کە لە نزیک دەریا یان ژێر دەریا ڕوودەدات، JMA دەستبەجێ زانیارییەکان شیدەکاتەوە بۆ دیاریکردنی ئەگەری ڕوودانی تسۆنامی. لەم حاڵەتەی ئەمڕۆدا، سەرەڕای ئەوەی ناوەندی بوومەلەرزەکە لە ناوچەیەکی کەناراویدا بوو، بەڵام بەهۆی گوڕی مامناوەند و تایبەتمەندییەکانی دیکەوە، دەستبەجێ ڕاگەیەندرا کە هیچ مەترسییەکی تسۆنامی نییە. ئەمەش نیشانەی کارایی و وردبینی سیستەمەکەیە. سیستەمی ئاگادارکردنەوەی تسۆنامی لە ژاپۆن بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە لە کاتی هەر مەترسییەکی بچووکیشدا، ئاگادارکردنەوە دەربکات، بەڵام لەم حاڵەتەدا، داتاکان بە ڕوونی نیشانیاندا کە پێویست بە نیگەرانی نییە.

کاریگەرییەکانی بوومەلەرزەیەکی 3 پلە بە پێوەری شیندوو، بە گشتی سنووردارن. خەڵک لە ناو بیناکاندا هەست بە لەرزینێکی کەم دەکەن، شتومەکەکانی وەک قاپ و قاچاخ، یان کتێب لەسەر ڕەفەکان، ڕەنگە بجوڵێن یان بکەون. هەندێک کەسیش ڕەنگە هەست بە گێژبوون بکەن. بەڵام، زیانی گەورە بە بینا و ژێرخانەکان ناگەیەنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، لە ناوچەیەک وەک نیمچەدوورگەی نۆتۆ کە تازە تووشی بوومەلەرزەیەکی توندی 7.6 پلەیی بووە، تەنانەت بوومەلەرزەیەکی بچووکیش دەتوانێت ببێتە هۆی نیگەرانییەکی زۆر. ئەو بینایانەی کە پێشتر زیانیان بەرکەوتووە، ڕەنگە زیانەکانیان زیاتر بێت، یان خەڵک لە ناوەندەکانی پەنابەریدا هەست بە نائارامی بکەن. دەسەڵاتدارانی ناوچەکە دەستبەجێ دەست بە پشکنینی ناوچە زیانلێکەوتووەکان دەکەن بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هیچ زیانێکی نوێ یان پەرەسەندنی زیانە کۆنەکان ڕووینەداوە.

حکومەتی ژاپۆن و دەسەڵاتدارانی ناوچەیی لە ئیشیکاوا، لە دوای بوومەلەرزە گەورەکەی سەرەتای ساڵەوە، بەردەوام لە هەوڵدان بۆ گەیاندنی یارمەتی و دووبارە بنیاتنانەوەی ناوچەکە. ئەم بوومەلەرزە لاوەکیانە، وەک ئەمەی ئەمڕۆ، بیرهێنەرەوەیەکن کە مەترسییەکانی بوومەلەرزە هێشتا بەردەوامن و پێویستە ئامادەباشی بەردەوام بێت. ئامادەباشی کارەسات لە ژاپۆن تەنها بریتی نییە لە سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشکەوتوو، بەڵکو پەروەردەکردنی هاوڵاتیانیش دەگرێتەوە بۆ ئەوەی بزانن چۆن لە کاتی بوومەلەرزەدا ڕەفتار بکەن. چەندین ڕێنمایی و ڕاهێنان هەیە بۆ خەڵک، لە قوتابخانەکانەوە تا شوێنی کار، بۆ فێرکردنیان لەسەر چۆنیەتی پاراستنی سەلامەتییان لە کاتی ڕوودانی بوومەلەرزەدا.

لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە، ژاپۆن چەندین بوومەلەرزەی گەورەی بەخۆوە بینیوە کە کاریگەرییەکی قوڵیان لەسەر کۆمەڵگا و ژێرخانەکەی هەبووە. بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ لە ساڵی 1923، بوومەلەرزەی هانشین-ئاواجی لە ساڵی 1995، و بوومەلەرزە و تسۆنامی تۆهۆکو لە ساڵی 2011، تەنها چەند نموونەیەکن لەو کارەساتانەی کە ژاپۆن تێیپەڕاندووە. هەر یەکێک لەم ڕووداوانە بووەتە هۆی پەرەپێدانی زیاتری تەکنەلۆژیا و سیستەمەکانی بەرگری لە بوومەلەرزە. بینا نوێیەکان لە ژاپۆن بە پێوەرێکی زۆر توند دروست دەکرێن بۆ ئەوەی بەرگەی بوومەلەرزەی بەهێز بگرن، و بینا کۆنەکانیش بەردەوام نۆژەن دەکرێنەوە بۆ زیادکردنی توانای بەرگرییان. ئەمەش هۆکارێکە کە سەرەڕای زۆری ژمارەی بوومەلەرزەکان، ژاپۆن توانیویەتی ژمارەی قوربانیان و زیانەکان کەم بکاتەوە.

چاودێریکردنی بەردەوام و بڵاوکردنەوەی زانیارییەکانی بوومەلەرزە لەلایەن JMA و دامەزراوە پەیوەندیدارەکانەوە، بنەمایەکی سەرەکییە بۆ ئاسایشی گشتی. ئەم بوومەلەرزەیەی ئەمڕۆ، وەک هەموو بوومەلەرزەکانی تر، زانیاری گرنگ دەدات بە زانایان بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە جووڵەی پلێتە تێکتۆنیکییەکان و پێشبینیکردنی چالاکییە سێسمیکییەکان لە داهاتوودا. هەرچەندە پێشبینیکردنی کات و شوێنی بوومەلەرزەکان هێشتا تەواو نەبووە، بەڵام تێگەیشتنی باشتر لە جووڵەی زەوی یارمەتی پەرەپێدانی سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە دەدات، کە دەتوانێت چەند چرکەیەک پێش گەیشتنی شەپۆلی سەرەکیی بوومەلەرزە، ئاگاداریی بدات. ئەم چەند چرکەیە دەتوانێت ژیان ڕزگار بکات و زیانەکان کەم بکاتەوە.

لە کۆتاییدا، بوومەلەرزەی 3 پلەیی بە پێوەری شیندوو لە پارێزگای ئیشیکاوا، تەنها بیرهێنەرەوەیەکی دیکەیە بۆ دانیشتوانی ژاپۆن و جیهان کە سروشت هەمیشە چالاکە. گرنگی ئامادەباشی، سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشکەوتوو، و ژێرخانی خۆڕاگر، بنەمای سەرەکین بۆ بەرەنگاربوونەوەی کارەساتە سروشتییەکان لە وڵاتێکی وەک ژاپۆن. لە کاتێکدا دانیشتوانی نۆتۆ هێشتا لە پرۆسەی چاکبوونەوەدان لە بوومەلەرزە گەورەکەی سەرەتای ساڵ، ئەم ڕووداوانە دووپاتی دەکەنەوە کە پێویستە هەمیشە وریابین و ئامادەباش بین بۆ هەر ڕووداوێکی لەناکاو. حکومەتی ژاپۆن بەردەوام دەبێت لە پشتگیریکردنی ناوچە زیانلێکەوتووەکان و دڵنیابوون لە سەلامەتی و ئاسایشی هاوڵاتیان لە ڕووی کارەساتە سروشتییەکانەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری