جەنگی ئۆکراینا و ڕووسیا: گۆڕانکارییە دیپلۆماسی و مرۆییەکان لەناو ناکۆکییەکی بەردەوامدا

جیهان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

جەنگی ئۆکراینا و ڕووسیا: گۆڕانکارییە دیپلۆماسی و مرۆییەکان لەناو ناکۆکییەکی بەردەوامدا

لە ناوەڕاستی پەرەسەندنە ئاڵۆزەکانی جەنگی نێوان ڕووسیا و ئۆکراینا، سەرۆکی ئۆکراینا ڤۆڵۆدیمیر زێلێنسکی، سوپاسی دۆناڵد ترەمپی کرد بۆ داواکارییەکەی لە ڤلادیمێر پوتین بۆ ڕاگرتنی هێرشەکان بۆ ماوەی یەک هەفتە. سەرەڕای ئەم سوپاسگوزارییە، زێلێنسکی گومانی خۆی لەم دەستپێشخەرییە دەربڕی و ڕایگەیاند: "ئەمە ڕێککەوتنێکی ڕاستەقینە نییە، بەڵام ئەگەر ڕووسەکان هێرشەکانیان بۆ سەر وێستگە وزەییەکان ڕابگرن، ئێمەش هەمان کار دەکەین." ئەم لێدوانانە لەکاتێکدان کە هەوڵە دیپلۆماسییەکان لە ئارادان و بەرپرسانی باڵا لە هەردوو لا سەرقاڵی کۆبوونەوەی نهێنین، لەوانە کۆبوونەوەی ئەگەری نوێنەری تایبەتی سەرۆکی ڕووسیا لە میامی لەگەڵ بەرپرسانی ئەمریکی، کە ئاماژەیە بۆ هەوڵەکانی پشت پەردە بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بۆ ئەم ناکۆکییە درێژخایەنە.

لە لایەکی دیکەوە، دیمەنە سیاسی و سەربازییەکانی ناوچەکە بەردەوام گۆڕانکاری بەسەردا دێت. لەکاتێکدا زێلێنسکی ئاماژەی بەوە کرد کە هێرشەکانی ڕووسیا لەم دواییانەدا زیاتر لەسەر ژێرخانی لۆجستی چڕبوونەتەوە، نەک وێستگە وزەییەکان، نیگەرانییەکان لەسەر داهاتووی ئاسایشی ناوکی و قەیرانی مرۆیی بەردەوامن. لەم دۆخەدا، وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا پێشنیارێکیان خستووەتە ڕوو بۆ قەدەغەکردنی هاتنە ناوەوەی ئەو سەربازە ڕووسیانەی لە ئۆکراینا شەڕیان کردووە بۆ ناو یەکێتییەکە، کە ئەمەش نیشانەی توندکردنی هەڵوێستی ئەوروپایە بەرامبەر بە مۆسکۆ. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش، بەتایبەتی لە ڕێگەی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی (IAEA)، نیگەرانی قووڵی خۆی دەردەبڕێت سەبارەت بە کاریگەریی هێرشەکان لەسەر ژێرخانی وزە و مەترسییەکانی لەسەر سەلامەتی وێستگە ناوکییەکان، بەتایبەتی وێستگەی زاپۆریژیا.

هەوڵە دیپلۆماسییەکان و گومانی زێلێنسکی

سەرۆک زێلێنسکی، سەرەڕای سوپاسگوزارییەکەی بۆ ترەمپ، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە ئاگربەستێکی ڕاستەقینە دەبێت زیاتر لە ڕاگرتنی کاتیی هێرشەکان بێت. ئەم هەڵوێستە گوماناوییە ڕەنگدانەوەی ئەزموونی پێشووی ئۆکراینایە لەگەڵ ڕێککەوتنەکانی ئاگربەست کە زۆرجار بە خێرایی پێشێل کراون. هەروەها، زێلێنسکی داوایەکی ڕوونی ئاراستەی پوتین کردووە و ڕایگەیاندووە کە ئامادە نییە لە مۆسکۆ چاوی پێی بکەوێت، بەڵکو داوای کردووە پوتین ئەگەر بوێری هەیە، بێتە کیێڤ بۆ کۆبوونەوە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ هەوڵی کیێڤ بۆ دیاریکردنی مەرجەکانی گفتوگۆ و پاراستنی سەروەریی خۆی. لە پەرەسەندنێکی دیکەدا، زێلێنسکی ئاماژەی بەوە کرد کە کۆبوونەوەیەکی ئەگەری لە ئەبو زەبی لەوانەیە بەهۆی پەرەسەندنەکانی ئێرانەوە دوابخرێت، کە ئەمەش ئاڵۆزییەکانی ناوچەیی و کاریگەرییەکانی لەسەر دۆسیەی ئۆکراینا دەردەخات.

لە لایەکی دیکەوە، نوێنەری تایبەتی ڤلادیمێر پوتین، کیریل دیمیتریێڤ، بڕیارە سبەی لە میامی چاوی بە بەرپرسانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بکەوێت. ئەم کۆبوونەوەیە، کە لەلایەن سەرچاوە ڕووسییەکانەوە بۆ ڕۆیتەرز پشتڕاست کراوەتەوە، گرنگییەکی زۆری هەیە، بەتایبەتی لە کاتێکدا کە دۆناڵد ترەمپ خۆی لێدوانی داوە و وتوویەتی کە سەرەڕای "ڕق لێبوونەوەی" نێوان پوتین و زێلێنسکی، "پێم وایە زۆر نزیک دەبینەوە لە گەیشتن بە ڕێککەوتنێک." لێدوانەکانی ترەمپ دەکرێت وەک هەوڵێک بۆ نیشاندانی ڕۆڵێکی ئەگەری لە دانوستانەکاندا لێکبدرێتەوە، بەتایبەتی لە کاتێکدا کە کاندیدی سەرۆکایەتییە بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتووی ئەمریکا.

هەڵوێستی ڕووسیا و قەیرانی مرۆیی

لە مۆسکۆوە، ئۆلێگ ماسلێنیکۆڤ، بەڕێوەبەری بەشی کاروباری ئەوروپا، هێرشی کردە سەر ناتۆ و ڕایگەیاند: "ناتۆ خەریکە توخمەکانی ناکۆکی دەهێنێتە ناوچەکانی پێشتر ئاشتیانە، وەک ناوچەی جەمسەری باکوور." ئەم لێدوانە ڕەنگدانەوەی نیگەرانییەکانی ڕووسیایە سەبارەت بە فراوانبوونی کاریگەریی ناتۆ و هەوڵەکانی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆی لە ناوچە هەستیارەکان. هاوکات، کرێملین ڕایگەیاندووە کە تا ڕۆژی یەکشەممە هێرشەکانی ڕادەگرێت، بەڵام ئەمەش بە گومانەوە لەلایەن کیێڤەوە سەیر دەکرێت، بەتایبەتی لەکاتێکدا زێلێنسکی جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە "داواکارییە سەختەکانی کیێڤ سازش نین." ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئۆکراینا ئامادە نییە دەستبەرداری خاک یان سەروەریی خۆی بێت.

لە گۆشەیەکی مرۆییەوە، هەزاران کەس لە کیێڤ هێشتا لەناو سەرما و سۆڵەی زستاندان، لەکاتێکدا پێشبینی دەکرێت پلەکانی گەرما تاوەکو -30 پلەی سەدی دابەزن. ئەمەش قەیرانێکی مرۆیی گەورەی دروست کردووە، بەتایبەتی لە دوای هێرشەکانی ڕووسیا بۆ سەر ژێرخانەکانی وزە. لە وەڵامدا، ئیستۆنیا بڕی 400,000 یۆرۆی تەرخان کردووە بۆ قەیرانی مرۆیی لە ئۆکراینا. مارگوس تساهکنا، وەزیری دەرەوەی ئیستۆنیا، ڕایگەیاند کە بەشێک لەم پارەیە بۆ دروستکردنی سێ سەنتەری گەرمکردنەوەی گەڕۆک لە گەڕەکە نیشتەجێبووەکانی کیێڤ بەکار دەهێنرێت بۆ یارمەتیدانی بەساڵاچووان و گەنجان. بڕی 150,000 یۆرۆی دیکەش بۆ پشتگیریکردنی سەنتەرەکانی چۆڵکردن و گواستنەوە بە ژێنەراتۆر و سوتەمەنی تەرخان کراوە، و بڕێکی هاوشێوەش بۆ کڕینی کەرەستە بۆ چوار خاڵی فریاگوزاریی زستانە بۆ تیمی فریاگوزاریی شارستانیی ئۆکراینا. تساهکنا جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە "پوتین سەرما و تاریکی وەک چەکێک دژی گەلی ئۆکراینا بەکار دەهێنێت" و داوای لە وڵاتانی دیکەی ئەوروپا کرد کە بە هەمان شێوە پاڵپشتی کیێڤ بکەن.

هێرشەکان و مەترسییە ناوکییەکان

سەرۆک زێلێنسکی ئاماژەی بەوە کرد کە لە شەوی هەینییەوە، نزیکەی هیچ هێرشێک بۆ سەر ژێرخانی وزە لە زۆربەی ناوچەکاندا نەبووە، تەنها لە دۆنێتسک نەبێت کە هێرشێکی تاک بۆ سەر ژێرخانی غاز بە بۆمبی ئاسمانی ئەنجام دراوە. بەڵام جەختی لەسەر گۆڕانی ستراتیژیی ڕووسیا کردەوە کە ئێستا زیاتر سەرنج دەخاتە سەر هێرشکردنە سەر وێستگە لۆجستی و گواستنەوەکان. بەتایبەتی، ئاماژەی بە لێدانی یەکێک لە واگۆنە شەمەندەفەرە تایبەتەکانی Ukrzaliznytsia، کە گالیسکەیەکی بەرهەمهێنەری وزەیە، لە ناوچەی دنیپرۆ کرد. زێلێنسکی هەروەها داوای کردووە کە بەرگریی ئاسمانی دژە درۆنی کورت مەودا بەهێز بکرێت، بەتایبەتی لە شارەکانی وەک خێرسۆن و نیکۆپۆل و کۆمەڵگە سنوورییەکانی سومی، کە ڕووسەکان بە شێوەیەکی بنەڕەتی "سافارییەکی" بەردەوامیان دژی هاوڵاتیانی مەدەنی ئەنجام داوە. ئەمەش نیشانەی چڕبوونەوەی هێرشەکانە لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک و ژێرخانی مەدەنی.

لە نزیک زاپۆریژیا، ئیڤان فێدۆرۆڤ، پارێزگاری ناوچەی ئۆکراینا، ڕایگەیاند کە هێزەکانی ڕووسیا هێرشێکی درۆنیان کردووەتە سەر گوندەکانی کوشوهوم و کۆمیشوڤاخا، کە بەهۆیەوە سێ کەس بریندار بوون و زیان بە دەرمانخانەیەک و دوو ئۆتۆمبێلی مەدەنی گەیشتووە. ئەم هێرشانە نیگەرانییەکی قووڵتریان دروست کردووە سەبارەت بە سەلامەتی ناوکی، بەتایبەتی لە دەوروبەری وێستگەی ناوکی زاپۆریژیا. دێنیس شمایهاڵ، وەزیری وزەی ئۆکراینا، ڕایگەیاند کە ئۆکراینا داوای ڕاگرتنی ئەندامێتی ڕووسیای لە ئەنجومەنی بەڕێوەبەرانی IAEA کردووە و هەوڵی دەستکاری کردنی پەیڕەوی ناوخۆی ئاژانسەکەشی داوە. شمایهاڵ جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە "وڵاتێک کە بە ئەنقەست ئاسایشی ناوکی دەخاتە مەترسییەوە، ناتوانێت بە تەواوی بەشداری لە دەستەکانی بەڕێوەبردنی IAEA بکات." ئەو ئاماژەی بەوەشدا کە ڕووسیا بە شێوەیەکی سیستماتیک هێرشی کردووەتە سەر وێستگە لاوەکییەکانی کارەبا کە وزەی دەرەکی بۆ وێستگە ناوکییەکانی ئۆکراینا دابین دەکەن، "کە یەکێک لە حەوت پایەی ئاسایشی ناوکیی IAEAی تێکداوە."

داواکاری نێودەوڵەتی و پرسی پەنابەران

لیتوانیاش هەنگاوێکی گرنگی ناوە و وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە، کێستوتیس بودریس، نامەیەکی ئاراستەی دادگای تاوانەکانی نێودەوڵەتی (ICC) کردووە و داوای دەرکردنی فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ ئەو بەرپرسە ڕووسیانە کردووە کە بەرپرسن لە هێرشە بەردەوامەکان بۆ سەر ژێرخانەکانی مەدەنی و وزەی ئۆکراینا. بودریس لە نامەکەیدا جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە "ئەم هێرشە سیستماتیکانە، کە بە ئاشکرا ئامانجیان ئەوەیە کە گەلی ئۆکراینا لەناو سەرمای زستاندا بەبێ کارەبا، گەرمکردنەوە و ئاو بهێڵنەوە، ناتوانرێت بە هیچ شێوەیەک جگە لە ویستێکی بە ئەنقەست بۆ لەناوبردنی فیزیکیی ئۆکراینییەکان وەسف بکرێن." ئەمەش نیشانەی هەوڵە نێودەوڵەتییەکانە بۆ لێپرسینەوە لە تاوانەکانی جەنگ و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ.

لە ناوچەی خارکیڤ (باکووری ڕۆژهەڵات)، دەسەڵاتدارانی ئۆکراینا فەرمانی چۆڵکردنی ناچاریی خێزانەکانیان لەگەڵ منداڵەکانیان لە حەوت گوند دەرکردووە، کە ئەمەش نیشانەی پێشڕەویی هێزەکانی ڕووسیایە لەو ناوچەیە. ئۆلێگ سینێگوبۆڤ، سەرۆکی ئیدارەی سەربازیی ناوچەی خارکیڤ، ڕایگەیاند کە بڕیارەکە حەوت گوندی Staryi Saltiv دەگرێتەوە، کە نزیکەی 50 کیلۆمەتر لە شاری خارکیڤەوە دوورن. سینێگوبۆڤ داوای لە خێزانەکان کردووە کە دەستبەجێ ناوچە مەترسیدارەکان جێبهێڵن و جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە ئەمە پرسی ژیان و مردنە. ڕێگەکانی چۆڵکردن و شوێنی نیشتەجێبوونی کاتی ئامادەکراون، و خێزانە چۆڵکراوەکان هاوکاری وەردەگرن بۆ بەدەستهێنانی پێگەی ئاوارەی ناوخۆیی و دەستڕاگەیشتن بە پشتگیریی مرۆیی. ئەمەش دۆخە سەختەکەی سەر هاوڵاتیانی مەدەنی لە ناوچەکانی پێشەوەی جەنگ دەردەخات.

پوتین و هەناردەی چەک، وەڵامی یەکێتی ئەوروپا

لە لایەکی دیکەوە، ڤلادیمێر پوتین، سەرۆکی ڕووسیا، ڕایگەیاند کە قەبارەی هەناردەی سەربازی لە ساڵی 2026 بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. پوتین لە کۆبوونەوەیەکی لیژنەی هاوکاریی تەکنیکی-سەربازیدا ئاماژەی بەوە کرد: "ڕێوشوێنی پاڵپشتیی زیاتر لە چوارچێوەی پڕۆژەی فیدراڵی نوێ بۆ پەرەپێدانی هاوکاریی تەکنیکی-سەربازیی ڕووسیا لەگەڵ وڵاتانی بیانی لە ماوەی ساڵانی 2026-2028دا ناسێنراون." ئەمەش نیشانەی هەوڵەکانی ڕووسیایە بۆ بەهێزکردنی تواناکانی سەربازیی خۆی و ڕۆڵی وەک هەناردەکارێکی سەرەکیی چەک لە جیهاندا.

مارگوس تساهکنا، وەزیری دەرەوەی ئیستۆنیا، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە "جەنگ تەنها بە بوێری نادۆزرێتەوە." ئەم وتەیە ئاماژەیە بۆ پێویستیی بەردەوامی پاڵپشتیی ماددی و سەربازی بۆ ئۆکراینا. لەناو ئەم دۆخەدا، پرسی ئەندامێتیی ئۆکراینا لە یەکێتی ئەوروپا هێشتا وەک پرسێکی گرنگ ماوەتەوە. ئانتۆنیۆ تایجانی، وەزیری دەرەوەی ئیتالیا، لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە ئەگەری ئەندامێتیی ئۆکراینا لە یەکێتی ئەوروپا لە ساڵی 2027، ڕایگەیاند: "لەسەری قسە دەکەین، بەڵام پێش ئەوە ئاشتی گرنگە." ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ئەندامێتیی ئۆکراینا لە یەکێتی ئەوروپا پەیوەستە بە کۆتاییهاتنی جەنگ و سەقامگیریی ناوچەکە.

لە کۆتاییدا، پەرەسەندنەکانی ئەم دواییانە لە جەنگی ئۆکراینا و ڕووسیا دیمەنێکی ئاڵۆز و فرە ڕەهەندی نیشان دەدەن، کە تێکەڵەیەک لە هەوڵە دیپلۆماسییەکان، کاریگەریی قەیرانی مرۆیی، نیگەرانییە نێودەوڵەتییەکان سەبارەت بە ئاسایشی ناوکی، و ستراتیژییە سەربازییە گۆڕاوەکان لەخۆدەگرێت. لە کاتێکدا هەوڵەکان بۆ گەیشتن بە ئاشتی بەردەوامن، کاریگەرییەکانی جەنگ لەسەر ژیانی هاوڵاتیان و ژێرخانی وڵات بە شێوەیەکی بەرچاو دەمێنێتەوە، و بەردەوامیی پاڵپشتیی نێودەوڵەتی بۆ ئۆکراینا وەک فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە دەمێنێتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری