ئان لويليێر: میراتی ماری کوری، ئیلهامێکی نۆبڵ بۆ لێهاتوویی زانستی ژنان

نێودەوڵەتی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ئان لويليێر: میراتی ماری کوری، ئیلهامێکی نۆبڵ بۆ لێهاتوویی زانستی ژنان

بەبۆنەی ڕۆژی جیهانی ژنانەوە، تیشک دەخرێتە سەر بەشدارییە یەکلاکەرەوەکانی ژنان لە بوارەکانی زانستدا، لە پزیشکییەوە تا فیزیای و کیمیا. لەم چوارچێوەیەدا، ئان لويليێر، هاوبەشی خەڵاتی نۆبڵی فیزیای 2023، بیرکردنەوەیەکی کاریگەری بڵاوکردەوە کە لەگەڵ مێژوو و داهاتووی زانستدا هاوڕا دەبێتەوە: "ئەوەی کە ماری کوری هەبووە، زۆر گرنگ بوو بۆ من." ئەم لێدوانە، کە لە کاتی چاوپێکەوتنێکدا بۆ بەرنامەی "Au Cœur de l'Info" دراوە، کاریگەریی قووڵی پێشەنگەکان لەسەر نەوەکانی دواتر دەخاتە ڕوو و گرنگیی ڕۆڵی ژنان وەک نموونە لە گەردوونێکی هێشتا بە پلەی یەکەم پیاوانەدا دووپات دەکاتەوە.

ئان لويليێر، پڕۆفیسۆری فیزیای ئەتۆمی لە زانکۆی لوند لە سوید و توێژەر لە CNRS، دووەم ژنی فەرەنسییە کە خەڵاتی نۆبڵی فیزیا وەردەگرێت، ئەم شەرەفە لەگەڵ پیێر ئاگوستینی و فێرێنس کراوس هاوبەش دەکات بۆ کارە شۆڕشگێڕییەکانیان لەسەر داینامیکییەکانی ئەلکترۆنەکان لە ماددەدا. توێژینەوەکانیان ڕێگەیان خۆشکردووە بۆ بەکارهێنانە نوێیەکان لە بوارەکانی وەک ئەلکترۆنیکەوە تا پزیشکی، بە ڕێگەدان بە چاودێریکردن و کۆنترۆڵکردنی پرۆسە زۆر خێراکان لە ئاستی ئەتۆمی و گەردیلەییدا. ئەم جیاوازییە، دوای زیاتر لە سەدەیەک لە ماری کوری، پێشکەوتنەکانی بەدەستهاتوو دەردەخات، بەڵام هەروەها ئەو ڕێگایەش کە ماوە بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانانی تەواوی ژنان لە زانستدا.

ئاماژەکردنی ئان لويليێر بە ماری کوری بێهۆکار نییە. ماری کوری، براوەی دوو جارەی خەڵاتی نۆبڵ (فیزیا لە 1903 و کیمیا لە 1911)، کەسایەتییەکی هێمایە لە زانستی جیهانیدا. دۆزینەوەکانی لەسەر تیشکدانەوە، پۆلۆنیۆم و ڕادیۆم نەک تەنها تێگەیشتنمان لە ماددە گۆڕی، بەڵکو بەربەستە کۆمەڵایەتی و جێندەرییەکانیشی شکاند لە سەردەمێکدا کە ژنان بە شێوەیەکی بەرفراوان لە دامەزراوە ئەکادیمی و زانستییەکان دوورخرابوونەوە. ژیان و کاری کوری بەڵگەی خۆڕاگری، ژیری و دڵسۆزی بێوچانی توێژینەوەیە، ئەو تایبەتمەندییانەی کە بەردەوام هەزاران زانای پیاو و ژن ئیلهامبەخش دەبن. بۆ لويليێر، بوونی خودی کوری ئەگەری پیشەیەکی زانستیی ئاست بەرز بۆ ژنێکی پشتڕاست کردەوە، کە چرایەک لە دیمەنێکی پیاوانەدا پێشکەش دەکات.

مێژووی ژنان لە زانستدا پڕە لە خەبات و سەرکەوتن. ماوەیەکی زۆر کەم نرخێنراون، بەشدارییەکانیان زۆرجار کەم کراونەتەوە یان دراونەتە پاڵ هاوتا پیاوەکانیان. ڕۆژی جیهانی ژنان هەلێکە بۆ بیرهێنانەوەی ئەم نادادپەروەستییە ڕابردووانە و جەژنی پێشکەوتنەکان، لە هەمان کاتدا جەختکردنەوە لەسەر ئاستەنگە بەردەوامەکان. سەرەڕای زیادبوونی ژمارەی ژنان لە بوارە زانستییەکاندا، نوێنەرایەتییان کەم دەبێتەوە کاتێک کەسێک لە پلەبەندی ئەکادیمی و توێژینەوەدا بەرز دەبێتەوە. "بۆرییە دزەکردووەکان"، کە تێیدا ژنان لە قۆناغە جیاوازەکانی کاروانی ژیانیاندا واز لە زانست دەهێنن، ڕاستییەکە کە ڕێگرە لە فرەیی و داهێنان.

چیرۆکی سەرکەوتنەکان وەک هی ئان لويليێر، و ئەو ڕێزلێنانەی کە پێشکەشی ماری کوری دەکات، زۆر گرنگن. ئەوان نەک تەنها بینراوی دەدەن، بەڵکو نموونەی ڕۆڵی کۆنکرێتیش پێشکەش دەکەن بۆ کچانی گەنج و خوێندکارانی ژن کە بیریان لە پیشەیەک لە STEM (زانست، تەکنەلۆژیا، ئەندازیاری و بیرکاری) دەکەنەوە. پێویستە کلیشە جێندەرییەکان هەڵبوەشێنرێنەوە کە زۆرجار زانست بە تایبەتمەندییە پیاوانەکانەوە دەبەستنەوە و بە چالاکی هاندانی بەشداری ژنان لە تەمەنێکی زووەوە. سیاسەتەکانی پشتگیری، پرۆگرامەکانی ڕاهێنەرایەتی، سکۆلەرشیپی تایبەت و کولتوورێکی دامەزراوەیی گشتگیرتر هەموویان ئامرازە حەتمییەکانن بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پۆتانسێلی زانستی ژنان بە تەواوی بەدی دەهێنرێت.

گرنگیی فرەیی لە توێژینەوەی زانستیدا ناتوانرێت کەم نرخێنرێت. تیمە فرەچەشنەکان دیدگای جۆراوجۆر دەهێنن، داهێنان هان دەدەن و دەبنە هۆی چارەسەری داهێنەرانەتر و گشتگیرتر. بە ناسین و بەهادان بە بەشدارییەکانی ژنە زانایان، ئێمە نەک تەنها جیهانی توێژینەوە دەوڵەمەند دەکەین، بەڵکو کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و پێشکەوتووتر بنیات دەنێین. خەڵاتی نۆبڵی ئان لويليێر قۆناغێکی گرنگە، نەک تەنها بۆ دۆزینەوەکانی، بەڵکو وەک هێمایەک بۆ زیادبوونی دانپێدانانی ڕۆڵی حەتمی ژنان لە پێشخستنی زانیارییەکانی مرۆڤایەتیدا.

بە کورتی، دەنگی ماری کوری لە ڕێگەی وتەکانی ئان لويليێرەوە بیرهێنانەوەیەکی بەهێزە کە ڕابردوو ئێستا ڕووناک دەکاتەوە و داهاتوو شێوە دەدات. میراتی پێشەنگەکان بەردەوام دەبێت لە ئیلهامبەخشین، هاندان و کردنەوەی دەرگاکان، دڵنیابوون لەوەی کە نەوەکانی داهاتووی ژنە زانایان نەک تەنها بتوانن خەونی گەورە ببینن، بەڵکو بتوانن ئامانجە هەرە بوێرەکانیشیان لە بەدواداچوونی بێوچانی زانیاریدا بەدی بهێنن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری