بازاڕەکانی جیهان لە شۆکدا: نرخی نەوت لە 100 دۆلار تێپەڕی، بۆرسەکانی ئاسیا داڕمان

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

بازاڕەکانی جیهان لە شۆکدا: نرخی نەوت لە 100 دۆلار تێپەڕی، بۆرسەکانی ئاسیا داڕمان

دەستپێکی هەفتەی نوێی بازرگانی ئاماژەیە بۆ ئاڵۆزییەکی بەرچاو لە سەرانسەری بازاڕە داراییەکانی جیهاندا. وەبەرهێنەران بە تایبەتی سەرنجیان لەسەر نرخی نەوتە، کە ئێوارەی یەکشەممە بە شێوەیەکی دراماتیکی بەرزبووەوە، سنووری گرنگی 100 دۆلاری تێپەڕاند و ئاماژەیە بۆ قەیرانێکی قوڵتر کە بەهۆی گرژییە جیۆپۆلەتیکییەکانەوە گەشەی پێدەدرێت.

نەوتی خاوی ئەمریکی (وست تێکساس ئینتەرمیدیەت، WTI) زیادبوونێکی سەرسوڕهێنەری بەخۆوە بینی، کە گەیشتە لووتکەی نزیکەی 20 لەسەد زیاتر لە داخستنی ڕۆژی هەینی، بە 111.24 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک (159 لیتر) مامەڵەی پێوەکرا. نەوتی برێنت، کە پێوەرێکی نێودەوڵەتییە، هەمان ڕێچکەی گرتەبەر، بەرزبووەوە بۆ 111.14 دۆلار. ئەم بەرزبوونەوە بێ وێنەیە بە تایبەتی کاتێک زیاتر جێگەی سەرنجە کە لەبەرچاو بگیرێت نرخی نەوتی برێنت تەنها یەک هەفتە پێش زیادبوونی ناکۆکییەکانی ئەم دواییە نزیکەی 73 دۆلار بوو بۆ هەر بەرمیلێک، کە زیادبوونێکی زیاتر لە 50 لەسەدی نیشان دەدات لەو کاتەوە. دواین جار کە نرخی نەوت بە بەردەوامی لە سەرووی 100 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەکرا، لە ساڵی 2022 بوو، ماوەیەکی کەم دوای دەستپێشخەرییە سەربازییەکانی ڕووسیا دژی ئۆکرانیا، کە کاریگەریی توندی ناجێگیری جیۆپۆلەتیکی لەسەر بازاڕەکانی وزە نیشان دەدات.

کاردانەوەی خێرای وەبەرهێنەران لە بازاڕەکانی ئاسیا، کە یەکەم بازاڕن بۆ دەستپێکردنی بازرگانی، دەستبەجێ و توند بوو. پێنوێنی سەرەکی نیکێی 225 ی ژاپۆنی لە سەرەتای بازرگانیدا نزیکەی شەش لەسەد دابەزی، و لە 52,287 خاڵ جێگیر بوو. پێنوێنی تۆپیکس کە فراوانترە، زیاتر لە پێنج لەسەد دابەزی. لە کۆریای باشوور، پێنوێنی کۆسپی ڕۆژەکەی بە دابەزینێکی بەرچاوی نزیکەی شەش لەسەد دەستپێکرد. ئەم دابەزینە بەرچاوانە نیگەرانیی گەشەسەندووی وەبەرهێنەران دەردەخات سەبارەت بە کاریگەرییە ئابوورییە ئەگەرییەکانی زیادبوونی تێچووی وزە، کە دەتوانێت قازانجی کۆمپانیاکان بخنکێنێت، خەرجکردنی بەکاربەران کەم بکاتەوە و گەشەی ئابووری جیهانی تێکبدات.

هۆکاری سەرەکی ئەم زیادبوونە خێرایەی نرخی نەوت، توندبوونەوەی دۆخی جیۆپۆلەتیکییە لە ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا. ڕووسیا، کە یەکێکە لە گەورەترین بەرهەمهێنەر و هەناردەکارانی نەوت و گازی سروشتی لە جیهاندا، بەهۆی سزای نێودەوڵەتی و ڕێوشوێنەکانی تۆڵەسەندنەوە، ڕووبەڕووی پچڕانی ئەگەری لە زنجیرەکانی دابینکردنی وزەیدا دەبێتەوە. هەرچەندە سزای ڕاستەوخۆ لەسەر هەناردەی وزەی ڕووسیا تا ئێستا سنووردار بووە، بەڵام زیادبوونی هەستی مەترسی و ترس لە زیادبوونی زیاتری ناکۆکییەکان، دەبێتە هۆی هەڵاتن بەرەو سەرمایە پارێزراوەکان و بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا سەرەکییەکان، بە تایبەتی وزە. بازاڕ ئەگەری کەمیی دابینکردن بە نرخ دادەنێت، تەنانەت ئەگەر پچڕانە ڕاستەقینەکانیش هێشتا بە تەواوی ڕوویان نەدابێت، کە نیگەرانییەکی قووڵ دەردەخات سەبارەت بە بەردەستبوونی داهاتوو.

شیکەرەوەکان زیاتر نیگەرانن لەوەی کە بەردەوامبوونی بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا سەرەکییەکان ڕێژەی هەڵاوسانی بەرز لە سەرانسەری جیهاندا خراپتر دەکات. ئەم فشارە هەڵاوسانە دەتوانێت بانکە ناوەندییەکان ناچار بکات سیاسەتی توندوتۆڵی دراویی توندتر بگرنەبەر، لەوانەش زیادکردنی زیاتری ڕێژەی سوو، زووتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا. ئەم جۆرە ڕێوشوێنانە، هەرچەندە ئامانجیان کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسانە، دەتوانن لە هەمان کاتدا تێچووی قەرزکردن زیاد بکەن، چالاکیی ئابووری خاو بکەنەوە و بە ئەگەری زۆرەوە ببێتە هۆی پاشەکشەی ئابووری جیهانی. تارمایی پاشەکشەی ئابووری لەگەڵ هەڵاوسان (Stagflation) – دۆخێکی ئابووریی دژوار کە بە هەڵاوسانی بەرز لەگەڵ گەشەی ئابووریی وەستاو تایبەتمەندە – لەگەڵ تێپەڕبوونی هەر ڕۆژێک لە ناجێگیری بازاڕدا گەورەتر دەبێت.

جگە لە کاریگەرییە داراییە دەستبەجێکان، قەیرانی ئێستا هانی هەڵسەنگاندنەوەی ستراتیژییەکانی وزەی جیهانی دەدات و دەتوانێت گواستنەوە بەرەو سەرچاوەکانی وزەی نوێبووەوە لە درێژخایەندا خێراتر بکات. بەڵام، لە کورتخایەندا، بازاڕەکان ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی گەورە دەبنەوە. وەبەرهێنەران بە وریاییەوە چاودێری پەرەسەندنە جیۆپۆلەتیکییەکان، وەڵامەکانی سیاسەت لە حکومەتەکانەوە، و هەنگاوەکانی بانکە ناوەندییەکان دەکەن بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە ئابوورییەکان. چاوەڕوان دەکرێت ناجێگیریی بەرز لە هەفتەکانی داهاتوودا بەردەوام بێت، لەگەڵ ئەگەری گەورەی هەڵکشان و دابەزینی زیاتری نرخەکان لە بازاڕەکانی پشک و کاڵا سەرەکییەکاندا.

ئەم دۆخە بە ڕوونی پەیوەندییە قووڵەکانی ئابووری جیهانی و هەستیاری بازاڕە داراییەکان بەرامبەر بە ڕووداوە جیۆپۆلەتیکییەکان نیشان دەدات. لە کاتێکدا نادڵنیایی سەبارەت بە دابینکردنی وزەی داهاتوو و سەقامگیری ئابووری جیهانی بەردەوامە، وەبەرهێنەران بە چالاکیەوە بە دوای سەرمایە پارێزراوەکاندا دەگەڕێن. بڕیارەکانی ڕۆژان و هەفتەکانی داهاتوو لە دیاریکردنی کاریگەریی کۆتایی ئابووری ئەم قەیرانە گەشەسەندووە لەسەر ئاستی جیهانی یەکلاکەرەوە دەبن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری