دووبارە چوونەوەی فالکۆن 9ی سپەیس ئیکس بۆ ناو بەرگەهەوا، بڵاوبوونەوەی گەورەی لیتیۆم دروست دەکات و هۆشداری لەسەر پیسبوونی بەرگەهەوا بەرز دەکاتەوە

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

دووبارە چوونەوەی فالکۆن 9ی سپەیس ئیکس بۆ ناو بەرگەهەوا، بڵاوبوونەوەی گەورەی لیتیۆم دروست دەکات و هۆشداری لەسەر پیسبوونی بەرگەهەوا بەرز دەکاتەوە

زانایان زەنگی ئاگاداری لێدەدەن دوای دووبارە چوونەوەی موشەکێکی سپەیس ئیکس فالکۆن 9 بۆ ناو بەرگەهەوا لەسەر ئەوروپا لە ساڵی ڕابردوو، کە بڵاوبوونەوەیەکی زەبەلاحی لیتیۆمی لە بەرگەهەوای سەرەوەی زەویدا بڵاوکردەوە. ئەم ڕووداوە، کە لە توێژینەوەیەکی زانستیدا بە وردی خراوەتەڕوو، خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگە لە تێگەیشتنی کاریگەریی ژینگەیی هاتوچۆی بۆشایی ئاسمانی زیادبوو و نیگەرانییە گەشەسەندووەکان لەسەر کاریگەریی درێژخایەنی ماددە ئەندازیارییەکان لەسەر هاوسەنگیی ناسکی بەرگەهەوای هەسارەکەمان دووپات دەکاتەوە.

ئەم ڕووداوە، کە تێیدا قۆناغێکی سەرەوەی موشەکی فالکۆن 9 تووشی دزەکردنی ئۆکسجین بوو و دواتر بە شێوەیەکی کۆنترۆڵنەکراو گەڕایەوە ناو بەرگەهەوا، بە بارینی پاشماوە لەسەر پۆڵەندا کۆتایی هات. زۆر زیاتر لەو پاشماوە فیزیکییانەی لە کێڵگە کشتوکاڵییەکاندا بوون، موشەکەکە بڕێکی بەرچاو لە لیتیۆمی لە ناوەندەهەوا و خوارووی گەرمەهەوا (MLT) دا چاند. هەستەوەری زەمینی زیادبوونێکی سەرسوڕهێنەری دە هێندەیان لە تەرکیزی لیتیۆمدا لە بەرزی 96 کیلۆمەتردا، نزیکەی 20 کاتژمێر دوای دابەزینی ئاگرینی موشەکەکە، دەستنیشان کرد. ئەم پێوانە بێ وێنەیە، کە لە ڕێگەی دەستنیشانکردنی ڕووناکی و مەودا (لیدار) لەسەر زەوی بەدەست هات، نوێنەرایەتی خاڵێکی وەرچەرخان دەکات لە دەستنیشانکردنی توانەوەی پاشماوەی بۆشایی ئاسمان و دەرئەنجامەکانی لە بەرگەهەوادا.

هەڵبژاردنی لیتیۆم بۆ ئەم توێژینەوەیە بە مەبەست بوو، بە هۆی بوونی بەربڵاوی لە کەشتییە ئاسمانییە مۆدێرنەکاندا. ئەم ماددەیە پێکهاتەیەکی سەرەکییە لە پاترییەکانی لیتیۆم-ئایۆن و، بە شێوەیەکی بەرچاو، لە تێکەڵەکانی لیتیۆم-ئەلەمینیۆم کە بە فراوانی لە دروستکردنی کەشتییە ئاسمانییەکاندا بەکاردێت، بە تایبەتی لە دیوارەکانی تانکەکاندا. توێژەران مەزەندە دەکەن کە یەک قۆناغی سەرەوەی فالکۆن 9، وەک ئەوەی لەم ڕووداوەدا تێوەگلابوو، دەتوانێت تا 30 کیلۆگرام لیتیۆم تەنها لە پێکهاتەکانی تێکەڵەکەیدا لەخۆ بگرێت. ئەم ژمارەیە بە توندی پێچەوانەی تەنها 80 گرام لیتیۆمە کە ڕۆژانە بە شێوەیەکی سروشتی لە تەنۆلکەکانی تۆزی گەردوونییەوە دەچێتە ناو بەرگەهەوای زەوی، ئەمەش گرنگیی بەشداریی ناهاوسەنگی مرۆڤایەتیی نیشان دەدات.

کۆمەڵگەی زانستی ئەم دۆزینەوەیە بە نیشانەیەکی بەهێزی هەڕەشە نوێیەکان دەبینێت. توێژینەوەکە بە ڕوونی دەڵێت: "ئەم دۆزینەوەیە پشتگیری لە نیگەرانییە گەشەسەندووەکان دەکات کە هاتوچۆی بۆشایی ئاسمان لەوانەیە بەرگەهەوای سەرەوە بە شێوەیەک پیس بکات کە هێشتا بە تەواوی تێنەگەیشتووە." لەگەڵ ئەوەی دەروازەی بۆشایی ئاسمان زیاتر دەبێتە ڕێگایەکی قەرەباڵغ، دووبارە چوونەوەی بەردەوامی کەشتییە ئاسمانییەکان و مانگە دەستکردەکان ئالنگارییەکی ناوازە دروست دەکات. بە پێچەوانەی نەیزەکە سروشتییەکان، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە توخمە سروشتییەکان پێکهاتوون، تەنە ئاسمانییە دەستکردەکان کۆکتێلێک لە ماددە ئەندازیارییەکان دەخەنە ناو بەرگەهەوا. ئەمانەش بریتین لە تێکەڵەکانی ئەلەمنیۆم، پێکهاتە تێکەڵەکان، و توخمە دەگمەنەکانی زەوی لە ئامێرە ئەلکترۆنییەکانی سەر کەشتییەکە - ماددانەیەک کە بە دەگمەن لە ماددە دەرەوەی زەوی سروشتیدا دەبینرێن.

کاریگەرییەکانی ئەم شێوازە نوێیەی پیسبوون زۆر نادیارن. توێژەران هۆشداری دەدەن کە "کاریگەرییەکانی زیادبوونی پیسبوون لە پاشماوەی بۆشایی ئاسمان کە دەگەڕێتەوە سەر گواستنەوەی تیشکدانەوە، کیمیای ئۆزۆن، و فیزیکی بچووککردنەوەی ئایرۆسۆڵەکان تا ڕادەیەکی زۆر نادیار دەمێننەوە." ئەم نادیارییە لەلایەن ئەستێرەناسە دیارەکانەوە دووپات کراوەتەوە، لەوانە جۆناسان ماکدۆوێڵ لە هارڤارد، چاودێرێکی ناسراوی ئاسمان، کە پێشتر نیگەرانی هاوشێوەی دەربڕیوە. ماکدۆوێڵ "بەکارهێنانی بەرگەهەوای سەرەوە وەک سووتێنەرێک" بە "خاڵێکی کوێری زەبەلاح" لە تێگەیشتنی هاوبەشمان لە کارەکانی بۆشایی ئاسماندا وەسف دەکات. هەرچەندە هێشتا بە تەواوی توێژینەوەی بڵاوبوونەوەی لیتیۆمی فالکۆن 9ی نەخوێندبووەوە، بەڵام گرنگیی ڕەخنەییەکەی لە پێشخستنی تێگەیشتنی ئێمە لەوەی کە ناوی لێدەنێت "مەترسییەکی تا ڕادەیەکی زۆر نادیار بۆ هەسارەکە و هەموو ژیان لەسەری" قبوڵ کرد.

زیادبوونی ئەم نیگەرانییانە لە ڕاپۆرتەکانی ئیدارەی نیشتمانی زەریا و بەرگەهەوای ئەمریکا (NOAA) دەردەکەوێت. دۆزینەوەکانی پێشووتری NOAA ئاماژەیان بەوە دابوو کە نزیکەی 10 لەسەدی تەنۆلکەکانی ترشەڵۆکی گۆگرد کە لە چینەهەوادا نموونەیان لێوەرگیرابوو، پێشتر ئەلەمنیۆم و کانزا نامۆکانی دیکەیان تێدابوو، کە هاوتای سووتانی موشەکەکان و مانگە دەستکردەکان بوو. بە شێوەیەکی نیگەرانکار، NOAA پێشبینی دەکات کە ئەم ڕێژەیە لە ساڵانی داهاتوودا دەکرێت بۆ 50 لەسەد بەرز بێتەوە، ئەمەش بەهۆی زیادبوونی چاوەڕوانکراوی خێرایی هەڵدان و دووبارە چوونەوەکانەوەیە. ئەم ڕێچکەیە ئاماژە بە داهاتوویەک دەدات کە تێیدا پاشماوەی بۆشایی ئاسمانی دروستکراوی مرۆڤ دەتوانێت ببێتە فاکتەرێکی زاڵ لە پێکهاتەی بەرگەهەوادا.

کاریگەرییەکانی ئەمە لە ڕووداوە تاکەکەسییەکان تێدەپەڕێت. توێژینەوەی فالکۆن 9 هۆشداری دەدات، "جگە لەم ڕووداوە تاکەکەسییە، گەڕانەوەی دووبارە بۆ بەرگەهەوا لەوانەیە ئاستێکی زیادبووی لێشاوی مرۆڤدۆستانەی کانزاکان و ئۆکسیدەکانی کانزا بۆ ناوەندەهەوا بە دەرئەنجامە کەڵەکەبووەکانی پەیوەندیدار بە کەشوهەواوە بپارێزێت." ئەمە ئاماژە بە ئەگەری گۆڕانکارییەکی سیستەمیی کیمیای بەرگەهەوا دەکات لەگەڵ کاریگەرییە پێشبینینەکراوەکان، بەڵام بە ئەگەری زۆرەوە گرنگ، لەسەر سیستەمەکانی کەشوهەوای زەوی. توانای شوێنپێهەڵگرتنی ئەم ئایرۆسۆڵانەی هەڵدانی بۆشایی ئاسمانی بەرگەهەوا بۆ سەرچاوەکەیان، وەک ئەم توێژینەوە ئەوروپییە نیشانی داوە، هەنگاوێکی یەکەمی گرنگە، تەنانەت لە ناو گەلێک نادیاریدا کە هێشتا ماوە بخرێنەڕوو.

بۆ چارەسەرکردنی گونجاوی ئەم ئالنگارییە ژینگەییە گەشەسەندووە، تیمی زانستی جەخت لەسەر پێویستیی بەپەلە بۆ "چاودێریی هاوئاهەنگکراو و فرە شوێن" و "مۆدێلکردنی کیمیا-کەشوهەوای تەواوی بەرگەهەوا" دەکاتەوە. ئەم جۆرە ڕێبازە گشتگیرانە حەتمین بۆ پەرەپێدانی تێگەیشتنێکی قووڵتر لەوەی کە چۆن دەرهاویشتەکانی گەڕانەوە کاریگەری لەسەر کیمیای بەرگەهەوا و دروستبوونی تەنۆلکەکان دەکەن، و لە کۆتاییدا ڕێنمایی سیاسەتەکانی داهاتوو و ستراتیژییەکانی کەمکردنەوە دەکەن. لەگەڵ ئەوەی پیشەسازیی بۆشایی ئاسمان بەردەوامە لە گەشەکردنی بەربڵاو، پێویستیی تێگەیشتن و بەڕێوەبردنی کاریگەریی ژینگەیی زەویەکەی هەرگیز ئەوەندە بەپەلە نەبووە. ئاژانسی هەواڵی ئەخباری پەیوەندی بە نووسەرانەوە کردووە بۆ زانیاری زیاتر، بە تایبەتی سەبارەت بە کاریگەرییە تەندروستییە ئەگەرییەکان، و لە کاتی بەردەستبوونیاندا نوێکردنەوەکان دابین دەکات.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری