زانایان لەوانەیە چاودێری ڕووخانی ڕاستەوخۆی ئەستێرەیەک بۆ ناو کونێکی ڕەش کردبێت بەبێ تەقینەوە

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

زانایان لەوانەیە چاودێری ڕووخانی ڕاستەوخۆی ئەستێرەیەک بۆ ناو کونێکی ڕەش کردبێت بەبێ تەقینەوە

لە دۆزینەوەیەکی گرنگدا کە ئامادەیە تێگەیشتنمان لە پەرەسەندنی ئەستێرەکان ڕێکبخاتەوە، فەلەکناسان لەوانەیە چاودێری ڕووخانی ڕاستەوخۆی ئەستێرەیەکی زەبەلاحیان لە گەلەستێری ئەندرۆمێدا بۆ ناو کونێکی ڕەش کردبێت بەبێ ئەوەی وەک سوپەرنۆڤا بتەقێتەوە. ئەم ڕووداوە گەردوونییە دەگمەنە، کە لە توێژینەوەیەکی نوێدا لە گۆڤاری بەناوبانگی Science بڵاوکراوەتەوە، بەڵگەی چاودێریی یەکلاکەرەوە بۆ دیاردەیەک دابین دەکات کە لە مۆدێلە تیۆرییەکاندا ماوەیەکی زۆر پێشبینی کراوە بەڵام بە دەگمەن ڕاستەوخۆ بینراوە.

ئەستێرەکە، کە بە M31-2014-DS1 ناسراوە، سوپەرگیانتێک بوو کە لە دراوسێ گەلەستێرەییەکانمان، گەلەستێری ئەندرۆمێدا، دۆزرایەوە. گەشتەکە بۆ ئەم دۆزینەوەیە لە ساڵی 2014 دەستی پێکرد کاتێک تەلەسکۆپی NEOWISE (Near-Earth Object Wide-Field Infrared Survey Explorer) ی ناسا، کە بۆ پشکنینی ئاسمان لە تیشکی ژێرسووردا دیزاین کراوە، زیادبوونێکی لە تیشکی ژێرسووری ئەم ئەستێرەیەدا دۆزییەوە. ئەم چاودێرییانە بۆ چەندین ساڵ لە داتاکانی ئەرشیفدا مانەوە تاوەکو تیمێکی فەلەکناس بە سەرۆکایەتی کیشالای دی، پرۆفیسۆری فەلەکناسی لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، دەستیان بە فیلتەرکردنی داتای فراوانی NEOWISE بۆ سەرچاوە گۆڕاوەکان کرد. کارە وردەکانیان هەڵسوکەوتی تایبەتی M31-2014-DS1ی ئاشکرا کرد.

تیمی توێژینەوە بە وردی وێنە بەدوای یەکەکانی گەلەستێری ئەندرۆمێدا (M31) یان شیکردەوە کە لە ساڵانی 2009 تا 2022 هەموو شەش مانگێک گیراون. دۆزینەوەکانیان ئاشکرای کرد کە لە ماوەی دوو ساڵدا کە لە 2014 دەستی پێکرد، لێشاوی ناوەڕاستی ژێرسووری M31-2014-DS1 بە ڕێژەی 50% زیادیکرد. دوای ئەم قۆناغەی ڕووناکی توند، ئەستێرەکە بە خێرایی کاڵبووەوە، لە ماوەی یەک ساڵدا لە خوار لێشاوی سەرەتایی خۆیەوە دابەزی، و تا ساڵی 2022 بەردەوام بوو لە کاڵبوونەوە. تا ساڵی 2023، تەنەکە لە چاودێرییە بیناییە زەمینییەکاندا نەدۆزرایەوە؛ تەنانەت تەلەسکۆپی بۆشایی ئاسمانی هابل لە ساڵی 2022 هیچ شتێکی لە سپێکتریمی بیناییدا نەدۆزییەوە، تەنها سەرچاوەیەکی کاڵی نزیک ژێرسوور. چاودێرییە پاشکۆییەکان و سپێکترۆسکۆپی لە ساڵی 2023 لەگەڵ کێک تەلەسکۆپ ئەم بوونی کاڵی نزیک ژێرسوورەی پشتڕاستکردەوە.

ئەم کاڵبوونەوە دراماتیکی و بەردەوامە، نەک کۆتاییەکی تەقینەوەیی، نیشانەی کونێکی ڕەشی ڕووخانی ڕاستەوخۆیە. بە شێوەیەکی گشتی، ئەستێرە زەبەلاحەکان ژیانیان بە تەقینەوەی سوپەرنۆڤای سەرسوڕهێنەر کۆتایی پێدێنن، کە بە شێوەیەکی کاتی لە تەواوی گەلەستێرەکان زیاتر دەدرەوشێنەوە. بەڵام ونبوونی بێدەنگی M31-2014-DS1 ڕێگەیەکی جیاوازتر و شاراوەتر بۆ بوون بە کونێکی ڕەش پێشنیار دەکات. دی، نووسەری سەرەکی توێژینەوەکە، لە بەیاننامەیەکی ڕۆژنامەوانیدا وتی: «ئەمە لەوانەیە سەرسوڕهێنەرترین دۆزینەوەی ژیانم بووبێت. بەڵگەی ونبوونی ئەستێرەکە لە داتای ئەرشیفی گشتیدا بوو و کەس بۆ چەندین ساڵ هەستی پێنەکرد تاوەکو ئێمە دۆزیمانەوە.»

میکانیزمی پشت ئەم ڕووخانە ڕاستەوخۆیە ئاڵۆزە و پەیوەستە بە کارلێکی نێوان کێشکردن، پەستانی گاز و شەپۆلە شۆکییە بەهێزەکان لەناو ئەستێرەی مردوودا. بەپێی مۆدێلە تیۆرییەکان، کاتێک ناوکی ئەستێرەیەکی زەبەلاح دەڕوخێت، لافاوێک لە نیوترینو ئازاد دەکات کە شەپۆلێکی شۆک دروست دەکات کە بەناو چینە دەرەوەی ئەستێرەکەدا، واتە پاکەتی ئەستێرەییدا، بڵاودەبێتەوە. ئەگەر ئەم شەپۆلە شۆکە بەس بێت، پاکەتەکە فڕێ دەداتە دەرەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی سوپەرنۆڤا. بەڵام، ئەگەر شەپۆلەکە نەتوانێت پاکەتەکە فڕێ بداتە دەرەوە، پێشبینی دەکرێت ماددەکە بگەڕێتەوە سەر ناوکی ڕووخاو، کونێکی ڕەشی بارستەی ئەستێرەیی دروست بکات و ببێتە هۆی ونبوونی ئەستێرەکە.

پێشبینی دەکرێت M31-2014-DS1 ژیانی بە نزیکەی 13 بارستەی خۆرەوە دەست پێکردبێت، بەڵام زۆربەی بارستەکەی لە ڕێگەی بای ئەستێرەیی بەهێزەوە لەدەستدابوو، و لە کاتی مردنیدا بۆ نزیکەی 5 بارستەی خۆر کەمبووەوە. دی ڕوونی کردەوە: «ماوەیەکی زۆرە وا دادەنرا کە ئەستێرەکانی ئەم بارستەیە هەمیشە وەک سوپەرنۆڤا دەتەقنەوە. ئەوەی کە نەتەقیوەتەوە ئەوە دەری دەخات کە ئەستێرەکانی هەمان بارستە لەوانەیە بە سەرکەوتوویی بتەقنەوە یان نا، لەوانەیە بەهۆی ئەوەی چۆن کێشکردن، پەستانی گاز و شەپۆلە شۆکییە بەهێزەکان بە شێوەیەکی پشێو لەناو ئەستێرەی مردوودا کارلێک دەکەن.» ئەم دۆزینەوەیە دانایی باو دەخاتە ژێر پرسیارەوە و سروشتی ئاڵۆز، و هەندێک جار نەزانراوی مردنی ئەستێرەکان نیشان دەدات.

لەکاتێکدا ئەمە چاودێرییەکی پێشەنگە، بەڵام بێ وێنە نییە. فەلەکناسان کاندیدێکی دیکەیان بۆ کونێکی ڕەشی ڕووخانی ڕاستەوخۆ، N6946-BH1، دەستنیشان کردووە، کە لە ساڵی 2010 لە گەلەستێری NGC 6946 چاودێری کراوە. بەڵام M31-2014-DS1 نزیکەی دە هێندە نزیکترە، داتای چاودێریی بە کوالیتییەکی بەرچاوی بەرزتر دابین دەکات، ئەمەش ئەم دۆزینەوە نوێیەی بە تایبەتی کاریگەر دەکات. مۆرگان ماکلێود، وانەبێژ لە فەلەکناسی لە هارڤارد و هاوکار لە نووسینی وتارەکە، گرنگییەکەی بەم شێوەیە خستەڕوو: «ئێمە زانیومانە کە کونە ڕەشەکان دەبێت لە ئەستێرەکانەوە بێن. لەگەڵ ئەم دوو ڕووداوە نوێیەدا، ئێمە چاودێری ڕوودانی دەکەین، و بڕێکی زۆر لەسەر چۆنیەتی کارکردنی ئەم پرۆسەیە فێردەبین.»

قورسیی دۆزینەوەی ئەم ڕووداوانە دەگمەنییان و ئاستەنگەکانی فەلەکناسی مۆدێرن دەردەخات. بە پێچەوانەی سوپەرنۆڤاکانەوە، کە بەهۆی درەوشانەوە زۆرەکەیانەوە بە ئاسانی دەدۆزرێنەوە، کونە ڕەشەکانی ڕووخانی ڕاستەوخۆ شاراوەن. دی تێبینی کرد: «بە پێچەوانەی دۆزینەوەی سوپەرنۆڤاکانەوە کە ئاسانە چونکە سوپەرنۆڤا بۆ چەند هەفتەیەک لە تەواوی گەلەستێرەکەی خۆی زیاتر دەدرەوشێتەوە، دۆزینەوەی ئەستێرە تاکەکەسییەکان کە بەبێ دروستکردنی تەقینەوە ون دەبن، بە شێوەیەکی بەرچاو قورسە.» ئەم دۆزینەوەیە پێشنیار دەکات کە زۆرێک لەم ڕووداوانە لەوانەیە بە بێدەنگی لە سەرانسەری گەردووندا ڕووبدەن، بەبێ ئەوەی هەستیان پێبکرێت. پرسیارەکە ئێستا دەگۆڕێت بۆ بڵاوبوونەوەیان و چەند مردنی ئەستێرەیی بێدەنگی دیکە چاوەڕێی دۆزینەوەن. چاوەڕوان دەکرێت ڕوانگەی ڤێرا ڕوبین لەگەڵ ڕووپێوی میراتی بۆشایی ئاسمان و کات بۆ ماوەی دە ساڵ، ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت لە فراوانکردنی نموونەی ئەم کونە ڕەشە ڕووخانە ڕاستەوخۆیە شاراوەدا، و تێگەیشتنمان لە چارەنووسی ئەستێرەیی هەرە توندڕەوی گەردوون زیاتر پێشبخات.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری