لاپەڕەی ڕۆژژمێر: چی لە ١٣ی مارسدا ڕوویدا؟

ئەڵمانیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

لاپەڕەی ڕۆژژمێر: چی لە ١٣ی مارسدا ڕوویدا؟

ڕێکەوتی ١٣ی مارس لە تۆمارەکانی مێژووی جیهانیدا بە چەندین ڕووداوی جۆراوجۆرەوە تۆمار کراوە، کە لە تراژیدیا مرۆییەکان، گۆڕانکارییە سیاسییە گەورەکان، کردە تاوانکارییە ترسناکەکان، هەروەها ساتە کاریگەرەکان لە ژیانی کەسایەتییە دیارەکاندا دەگرێتەوە. پێداچوونەوەی ئەم ڕووداوانە تێگەیشتنی قووڵترمان بۆ گەشەی کۆمەڵگاکان و کاریگەری بڕیارەکان و ڕووداوەکان لەسەر ڕێڕەوی مێژوو دەدات.

لە ساڵی ٢٠١٦، پایتەختی تورکیا، ئەنقەرە، بە هێرشێکی خۆکوژی وێرانکەردا تێپەڕی. چەکدارێکی کورد، ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی لە نزیک وێستگەیەکی پاسدا تەقاندەوە، کە بووە هۆی کوژرانی ٣٧ کەس و برینداربوونی ژمارەیەکی زۆر. ئەم هێرشە گرژییە ئەمنییەکانی ناوچەکەی زیاتر کرد، و تورکیا وەڵامی دایەوە بە ئۆپەراسیۆنی سەربازی ئاسمانی دژ بە بنکەکانی کورد لە باکووری سوریا، کە ئەمەش بارودۆخی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزتر کرد.

هەمان ساڵ، ٢٠١٦، گۆڕانکارییەکی سیاسی بەرچاوی لە ئەڵمانیاشدا ڕوویدا. هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی ویلایەتەکان (Landtagswahlen) لە ویلایەتەکانی بادن-وورتمبرگ، ڕاینلاند-پفالتس، و ساکسۆنیا-ئەنھالت بووە هۆی لابردنی هاوپەیمانێتییە حوکمڕانە پێشووەکان. پارتی "ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا" (AfD) وەک براوەیەکی سەرەکی دەرکەوت، کە دەستکەوتی بێ وێنەی بەدەستهێنا و بواری سیاسی ئەڵمانیای گۆڕی، ئەمەش مشتومڕێکی بەرفراوانی لەسەر داهاتووی پارتە نەریتییەکان دروست کرد.

بیست ساڵ پێشتر، لە ١٣ی مارس ١٩٩٦، ڕووداوێکی دڵتەزێن لە قوتابخانەیەک لە دانبلەین، سکۆتلەندا ڕوویدا. چەکدارێک دەستی بە تەقەکردن کرد، ١٦ منداڵ و مامۆستاکەیانی کوشت و پاشان خۆی کوشت. ئەم تاوانە کۆمەڵکوژییە، کۆمەڵگای بەریتانیای هەژاند و بووە هۆی گفتوگۆی جیهانی لەسەر یاساکانی کۆنترۆڵی چەک و پێویستی دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام بۆ منداڵان لە قوتابخانەکان.

لە ساڵی ١٩٩١، ڕووداوە مێژووییەکان ئاراستەیەکی دراماتیکیان وەرگرت کاتێک ئەریخ هۆنیکەر، ڕێبەری پێشووی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات (DDR)، بە بیانووی "نەخۆشییەکی سەخت" بە فڕۆکەیەکی سەربازی ڕووسی گواسترایەوە بۆ مۆسکۆ. ئەم گواستنەوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک هەوڵێک بۆ خۆدزینەوە لە دادگای ئەڵمانی بەهۆی تاوانە ڕابردووەکانی پێشیلانراو، سەیر کرا. ئەم ڕووداوە وەک دوا بەشی مێژووی گواستنەوەی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات دوای کۆمۆنیزم دادەنرێت.

گەڕانەوە بۆ سەدەی ١٩، بەتایبەتی ساڵی ١٨٨١، تزار ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا لە سانت پترسبورگ تیرۆرکرا. تیرۆرەکە لەلایەن بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی "نارودنایا ڤۆلیا" (ویستی گەل) ئەنجامدرا، کە بۆمب و تەقەمەنیان بەکارهێنا بۆ کوشتنی تزار. ئەم تیرۆرە بووە هۆی لێدانێکی گەورە لە سیستەمی پاشایەتی ڕووسیا و کاریگەری درێژخایەنی لەسەر ڕێڕەوی سیاسی وڵات هەبوو.

لەبەرامبەر ململانێ و سیاسەتدا، ١٣ی مارس چەندین دەستکەوتی گرنگی دیکەی لە ژیانی کەسایەتییە دیارەکانی بواری بازرگانی و میدیاشدا تۆمار کردووە. لە ساڵی ١٩٧١، جێنیفەر مۆرگان، بەڕێوەبەری ئەمریکی کە لە ساڵانی ٢٠١٩-٢٠٢٠ وەک هاوسەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیای SAP کاری کرد، لەدایکبوو. بوونی ئەو وەک یەکەم ژن لەم پۆستەدا لە کۆمپانیایەکی لیستی DAXدا، بووە هۆی گرنگییەکی مێژوویی. هەروەها لە هەمان ڕۆژدا لە ساڵی ١٩٧١، میتری سیرین، پێشکەشکاری ناسراوی تەلەفزیۆنی ئەڵمانی لە بەرنامەی هەواڵەکانی ZDF "heute"، لەدایکبوو. لە ساڵی ١٩٦١، فێردیناند ئۆلیڤەر پۆرس، پارێزەر و بازرگانی ئەڵمانی-نەمساوی، لەدایکبوو، کە ئەندامی ئەنجومەنی چاودێری بوو لە کۆمپانیای فولکسفاجن و کۆمپانیای دەستبەسەرداگرتنی فولکسفاجن، Porsche SE.

لە تۆمارە مێژووییە دیارەکانی دیکەدا، مردنی تەلارسازی ناوداری ئەڵمانی، کارل فرێدریک شینکل، لە ساڵی ١٨٤١دا هاتووە. شینکل بە بەرهەمە ناوازەکانی وەک شانۆی گەندەرمارکێت (Schauspielhaus am Gendarmenmarkt)، نوێ واچ (Neue Wache)، مۆزەخانەی کۆن (Altes Museum)، و پردی قەڵا (Schlossbrücke)، کاریگەرییەکی نەمر لەسەر شاری بەرلین جێهێشتووە. لە ساڵی ١٩٨٦، یوجین گێرسیتمایەر، سیاسەتمەداری دیاری ئەڵمانی (CDU) و سەرۆکی پێشووی پەرلەمانی ئەڵمانیا (Bundestag) لە ساڵانی ١٩٥٤-١٩٦٩، لەدایکبوو.

ئەم ڕووداوە جۆراوجۆرانەی ١٣ی مارس نیشان دەدەن کە چۆن ڕەگەکانی مێژوو بەیەکەوە گرێ دەدرێن، لەوانەش توندوتیژی سیاسی و تیرۆر، گۆڕانکارییە دیموکراتییەکان، و دەستکەوتە تاکەکەسییەکان لە بوارەکانی بازرگانی و کولتووردا، و بەم شێوەیەش جیهانێک دروست دەکەن کە ئێستا ئێمە تێیدا دەژین.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری