لەرزیەک لە کەنداوی فارس: شەڕی ئێران لە 72 کاتژمێردا گەیشتە دەیان وڵات

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

لەرزیەک لە کەنداوی فارس: شەڕی ئێران لە 72 کاتژمێردا گەیشتە دەیان وڵات

لە گەشەسەندێکی قوڵدا کە بە خێرایی دیمەنی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە و جیهان دەگۆڕێت، جەنگێکی فراوان تەنها 72 کاتژمێر دوای دەستپێکردنی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران هەڵگیرساوە. کاریگەرییەکانی ئەم ململانێیە زۆر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێپەڕیوە، بە خێرایی گەیشتووەتە نزیک دەروازەکانی ئەورووپا و ترسێکی جدی لە هێرشی تیرۆریستی ئەگەری بۆ سەر خاکی ئەمریکا دروستکردووە.

ڕووبەری جوگرافی بێوێنە

قورسی بارودۆخەکە لە فراوانبوونی جوگرافی سەرسوڕهێنەری جەنگەکەدایە، کە ئێستا ڕاستەوخۆ لایەنی کەم 11 وڵات دەگرێتەوە. ئەم فراوانبوونە هەڕەشەیەکی جدییە بۆسەر بازرگانی جیهانی نەوت و گاز، کە بووەتە هۆی پشێویەکی بەرفراوان لە بازاڕە داراییە نێودەوڵەتییەکاندا. دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا، ڕایگەیاندووە کە "چالاکی تووڕەیی ئێپیک" (Operation Epic Fury) بۆ ماوەی چوار بۆ پێنج هەفتە دیزاین کراوە، کە ئەمەش بۆتە هۆی فراوانبوونی زیاتری ململانێکە.

ناوچەیەک کە پێشتر ماندووبووە

ئەم گرژییە لە کاتێکدایە کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تازە دەستی بە هەناسەدان کردبوو. دوای دوو ساڵ جەنگی نێوان قۆناغەکان لە ئیسرائیل، غەززە، لوبنان و یەمەن، ئاگربەستێک کە ئەمریکا نێوبژیوانی کردبوو، مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابردوو ئاشتییەکی شکاوی بۆ ناوچەکە هێنابوو. بەڵام ئەم ئارامییە کورتخایەن بوو، چونکە ئەم "لەرزی" نوێیە هاتووە، و نیشانە سەرەتاییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە زۆر لە ململانێی پێشوو گەورەترە.

وەڵامدانەوەی ئێران و هاوپەیمانییە گۆڕاوەکان

ئێران پێشتر چەندین جار هۆشداری دابوو کە هەر هێرشێک بۆ سەر خاکی، وەڵامێکی تۆڵەسەندنەوەی لێدەکەوێتەوە کە تەنها ئیسرائیل ناگرێتەوە، بەڵکو بنکە سەربازییەکانی ئەمریکاش لە کەنداوی فارس و عێراق دەگرێتەوە. لە کاتژمێرەکانی سەرەتاییدا، ئێران شەپۆلی مووشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئاراستەی ئیسرائیل، ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو، بەحرەین، کوێت و قەتەر کرد. هەروەها ئێران ناوچەی کوردستانی عێراقی گرتەبەر، کە بە هاوپەیمانی نزیکی ئەمریکا و ئیسرائیل دادەنرێت. لە هەمان کاتدا، میلیشیاکانی نزیک لە ئێران هێرشیان کردە سەر بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە عێراق، لە کاتێکدا پاڵپشتەکانیان هەوڵیاندا بنکەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغدا داگیر بکەن.

لە ڕۆژی دووەمدا، ئێران هێرشەکانی فراوان کرد بۆ گرتنەبەر سعودیە و عومان، دوو وڵات کە ڕۆڵی سەرەکییان هەبوو لە نێوبژیوانی دانوستانەکانی ئەتۆمی نێوان تاران و ئیدارەی پێشووی ئەمریکا. ڕۆژی دووشەممە، پاشماوەی دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران کەوتنە سەر ئیستگای نەوتی ئارامکۆ لە سعودیە، ئەمەش یەکەم هێرش بوو لەم چەشنە لە ساڵی 2019. قەتەر، کە نێوبژیوانی سەرەکیی دیکەیە لە نێوان تاران و واشنتۆن، ڕایگەیاند کە دوو فڕۆکەی جەنگی ئێرانی خستووەتە خوارەوە و ئەو هێرشە "بێ پروا و بێ بەرپرسیارانەی" کردە سەر خاکی وڵاتەکەی شەرمەزار کرد.

وتار و کردار دژ بەیەک

لەگەڵ ئەم ڕووداوانەدا، عەبباس عەرەقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران و بەرپرسانی دیکە، جەختیان لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە ئێران لە جەنگدا نییە لەگەڵ ناوچەکە، و تەنها ئامانجەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکان. بەڵام، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان و مووشەکە ئێرانییەکان زۆرێک لە شوێنە مەدەنییەکانیان لە سەرانسەری کەنداوی فارس گرتووەتەوە، لەوانەش ناوچە گەشتیارییەکانی دوبەی. ئەم جیاوازییە لە نێوان وتارە فەرمییەکان و کردارەکان، چەند وڵاتێکی ناوچەکە ناچار دەکات بیر لەوە بکەنەوە بچنە ناو جەنگەکە و وەڵامی ڕاستەوخۆ بدەنەوە بۆ ئێران، بەپێی وتەی سەرچاوە عەرەبییەکان.

کەنداو وەک بواری شەڕ

هەروەها ئێران هەنگاوی ناوە بۆ سنووردارکردنی گواستنەوەی بازرگانی لە کەنداودا، هەوڵ دەدات تەنگاوی هورمز دابخات بە هەڕەشەی سوتاندنی هەر کەشتییەک کە بەوێدا تێپەڕێت. لە بەرامبەردا، ئەمریکا چەندین کەشتیی جەنگی ئێرانی خستووەتە ژێر ئاو و جەخت دەکاتەوە کە دابینکردنی نەوت جێگیرە، سەرەڕای ئەوەی 20%ی گواستنەوەی نەوتی خاوی جیهانی لە تەنگاوی هورمزەوە تێپەڕ دەبێت. هێرشەکان هەناردەیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم کردووەتەوە، و وەستاندنی قەتەر بۆ بەرهەمهێنانی گازی سروشتی شل، بووە هۆی بەرزبوونەوەیەکی خێرا لە بازاڕەکانی وزە لە ڕۆژی دووشەممەدا.

حیزبوڵڵا دەچێتە شەڕەوە، بەرەیەکی نوێ لە لوبنان دەکرێتەوە

لە گەشەسەندێکی گرنگدا، حیزبوڵڵا شەممەی ڕابردوو چووە ناو جەنگەکە، بە ناردنی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بەرەو ئیسرائیل، بەمەش بەرەیەکی نوێی لەسەر سنووری لوبنان کردەوە. ئیسرائیل وەڵامی دایەوە بە هێرشی ئاسمانی بەرفراوان بۆ سەر ئامانجەکانی لوبنان، لەوانەش پایتەخت بەیروت، کە بووە هۆی کوژرانی چەندین فەرماندەی باڵای حیزبوڵڵا. بڕیاری حیزبوڵڵا بۆ بەشداریکردن لە شەڕەکە یەکێک بوو لە هۆکارە نادیارەکانی بۆ هەواڵگری ئەمریکا و ئیسرائیل. سەرەڕای ئەوەی کە ساڵانێکە لەلایەن هێرشەکانی ئیسرائیلەوە زەرەرمەند بووە، بەڵام هێشتا بەهێزترین نموونەی ئێرانە. تا ئێستا، هێرشەکانی حیزبوڵڵا سنووردار بوون و زۆربەیان سەرکەوتووانە لەلایەن بەرگری ئاسمانی ئیسرائیلەوە پشکنراون، کە ئەمەش بەرپرسانی ئیسرائیلی تووشی پرسیار کردووە کە بۆچی گروپەکە بە بێ بەکارهێنانی تەواوی هێزی خۆی چووەتە ناو جەنگەکە.

وەڵامەکانی لوبنان و نێودەوڵەتی

لە پێشهاتێکی سەرسوڕهێنەردا، ئەنجومەنی وەزیرانی لوبنان ڕۆژی دووشەممە دەنگی دا بۆ قەدەغەکردنی هەموو چالاکییە سەربازییەکانی حیزبوڵڵا لە خاکی لوبنان، و نەجیب میقاتی، سەرۆک وەزیران، داوای لە گروپەکە کرد کە چەکەکانی خۆیان بەزووترین کات ڕادەست بکەن. لە ماوەی 24 کاتژمێری ڕابردوودا، فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان بنکەی هێزی ئاسمانی شاهانەی بەریتانیایان لە ئەکرۆتیری لە قوبرس گرتەبەر، کە ئەورووپا بۆ یەکەمجارە دەخاتە ناو ململانێکە. ڕۆژنامەکانی قوبرس بڵاویان کردووەتەوە کە هەموو نیشانەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لەلایەن حیزبوڵڵاوە لە لوبنانەوە هەڵدراون، کە ئەم هێرشەیان بە ڕاستەوخۆ بە چوونە ناو جەنگەکەی گروپەکەوە بەستووەتەوە. قوبرس، کە ئێستا سەرۆکایەتی خولی یەکێتی ئەورووپا دەکات، کۆبوونەوەیەکی وەزیرانی پلاندانراوی لەدوای هێرشەکەوە دواخست. یۆنان ڕایگەیاند کە دوو فریمە و دوو فڕۆکەی جەنگی دەنێرێت بۆ یارمەتیدانی بەرگری لە دوورگەکە.

زیادبوونی بەشداری ئەورووپا

سێ هێزی سەرەکی ئەورووپی – بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا – ئاماژەیان بە بەشداری چالاکانەی خۆیان داوە لە ململانێکەدا. لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا، سەرکردەکانیان وتیان کە ئەوان "هەنگاو دەنێن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆمان و هاوپەیمانەکانمان لە ناوچەکەدا، بە شێوەیەک کە ڕەنگە ڕێگە بە کرداری بەرگری پێویست و هاوسەنگ بدرێت بۆ لەناوبردنی توانای ئێران بۆ ناردنی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە سەرچاوەکەیانەوە." یەکەم هەنگاوی کرداری لە سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، کیر ستار، هات، کە ڕایگەیاند کە ڕێگە بە ئەمریکا دەدات بنکە ئاسمانییەکانی بەریتانیا لە ناوچەکە بەکاربهێنێت بۆ هێرشکردنە سەر بنکە و فڕۆکەخانەکانی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران. سەرچاوەیەکی ئاگادار پێشنیاری کردووە کە ئەمەش دەگرێتەوە بنکەکانی بەریتانیا لە شانشینی یەکگرتوو، قوبرس یان دیگۆ گارسیا لە زەریای هیند.

هەڕەشەکان دەگەنە خاکی ئەمریکا

لە گەشەسەندەکانی دیکەدا، حوسییە بە پاڵپشتی ئێران لە یەمەن هێشتا نەچوونەتە ناو جەنگەکە، بەڵام ئاماژەیان بە ئامادەیی خۆیان داوە بۆ ئەنجامدانی. لەسەر بەرەی ئەمریکا، تیمەکانی دژە تیرۆری FBI و DHS خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشی بەرزەوە. بڵاوکراوەیەکی DHS هۆشداری داوە لە "بارودۆخی هەڕەشەی بەرز"، و ئاماژەی بە پلانە تیرۆریستییە ئەگەرییەکان و هێرشە ئەلکترۆنییەکان کردووە لەلایەن هاکتڤیستە نزیکەکانی ئێرانەوە. کۆشکی سپی ئەمریکا ڕۆژی دووشەممە ڕایگەیاند کە ڕێوشوێنی ئەمنی توندتر کراوەتە، و لە ئۆستن، تێکساس، تەقینەوەیەکی بەکۆمەڵ لێکۆڵینەوەی تێدا دەکرێت وەک کردەوەیەکی تیرۆریستی ئەگەری کە پەیوەندی بە ململانێکەوە هەیە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری