مردنی خه‌مێنی: کۆتایی هاتنی سەردەمێک بۆ ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ئێران - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

مردنی خه‌مێنی: کۆتایی هاتنی سەردەمێک بۆ ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

کۆماری ئیسلامیی ئێران لە خاڵێکی وەرچەرخان دایە، دوای پشتڕاستکردنەوەی هەواڵی مردنی ڕێبەری باڵای، ئایەتوڵڵا عەلی خومەینی. خومەینی لە ساڵی 1989ەوە پلەی باڵای دەسەڵاتی گرتەبەر، و بۆ ماوەی سێ دەیە زیاتر، تاکە دەسەڵاتداری ئێران بوو، بە چەقۆی قایم سیاسەتەکانی ناوخۆیی و پەیوەندییە دەرەکییەکانی دیاری کرد. ماوەی ڕێبەرییەکەی، کە زۆرجار بە توندیی بیروباوەڕ و مامەڵەی ناکۆکی لەگەڵ ڕۆژئاوا و هەندێک وڵاتی ناوچەکەدا ناسرابوو، کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر نەخشەی جوگرافیای سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست کردووە. هەواڵی مردنی ئەو، کۆتاییهاتنی یەکجاری بەشێکی گرنگ لە مێژووی نوێی ئێرانە، و هانی لێکۆڵینەوەیەکی خێرا دەدات لەبارەی ئاراستەی داهاتووی وڵاتەکە، گۆڕانکارییە ئەگەرییەکانی ناوخۆیی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی.

لە ماوەی ڕێبەریی درێژخایەنەکەیدا، خومەینی بناغەدانەری بیروباوەڕە شۆڕشگێڕییەکانی ئێران و سیاسەتی ناوچەیی بەهێزی بوو. ئەو سەرپەرشتی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران-ی کرد، کە جێگەی مشوور بوو، و تۆڕێک لە گرووپە نزیکەکانی لە وڵاتانی وەک لوبنان، سوریا، عێراق و یەمەن پشتیوانیکرد، و بەردەوام بوو لە ئاستەنگکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل، کە زۆرجار بە "شەیتانی گەورە" و "ڕژێمی زایۆنیستی" وەسفی دەکردن. وتەکانی زۆرجار گرژییەکانی زیاتر کردووە، و لەلایەن زۆرێک لە وڵاتانەوە بەشداری چالاکانەی لە ناسەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تۆمەتبار کراوە. لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ماوەی حوکمڕانییەکەی بە سەرکوتی ناڕەزایەتییەکان، سنووردارکردنی بەرچاوی ئازادییەکان، و کاریگەرییەکانی سزاکانی قورسی نێودەوڵەتی نیشانە کراوە، کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ژیانی ڕۆژانەی هاوڵاتیانی ئێران و ئابووری وڵاتەکە هەبووە.

ڕەخنەگران زۆرجار خومەینی بە "دیکتاتۆر" ناودەبەن، ئاماژە بە تۆماری مافەکانی مرۆڤ لە وڵاتەکە، سەرکوتی ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکان، و قەیرانە ئابوورییەکانیش دەکەن کە هاوڵاتیان ڕووبەڕوویان دەبنەوە، و پێیان وایە ئەم قەیرانانە هاتوونەتە ئاراوە بەهۆی دانانی بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان لەسەرووی خۆشگوزەرانی نیشتمانییەوە. بەڵام، لایەنگرانی ئەو، ستایشی ئەو دەکەن کە پارێزگاری لە یەکپارچەیی شۆڕشی ئیسلامی کردووە، و پارێزگاری لە سەروەری نیشتمانی کردووە لەبەرامبەر دەستوەردانی بیانی، و ڕاگرتنی سەقامگیریی ڕژێمی لەبەرامبەر گوشارە ناوخۆیی و دەرەکییەکاندا. توانای ئەو لە کۆکردنەوەی دەسەڵات و بەڕێوەبردنی قەیرانە جیۆپۆلیتیکییە ئاڵۆزەکان بۆ ماوەیەکی زۆر، شارەزایی ستراتیژی و بەرگری سیستەمی دەوڵەتی ئێران لەژێر ڕێنماییەکەیاندا ڕوون کردووەتەوە.

لێرەدا، سەرنج دەخرێتە سەر پرۆسەی جێنشینی. ئەنجومەنی شارەزایان، کە لایەنی بەرپرسی هەڵبژاردن، چاودێریکردن، و لە ئەگەری پێویستدا، لابردنی ڕێبەری باڵا، کۆدەبێتەوە بۆ هەڵبژاردنی جێنشینی خومەینی. چاوەڕوان دەکرێت ئەم پرۆسەیە ئاڵۆز بێت، چونکە لایەنە جیاوازەکانی ناو دەسەڵاتی ئاینی و سیاسی بۆ دەسەڵات ململانێ دەکەن. کەسایەتییە دیارەکان وەک سەرۆکی ئێستا، ئیبراهیم ڕەئیسی، لە کاندیدە ئەگەرییەکانن، بەڵام بڕیاری کۆتایی پشت بە هاوسەنگی هێزە ناوخۆییەکان دەبەستێت. هەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای داهاتوو، گرنگترین هۆکاری دیاریکردنی سیاسەتەکانی داهاتووی ئێران دەبێت، و لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، و لەلایەن هێزە جیهانییەکانەوە بە وردی چاودێری دەکرێت.

کاریگەرییە جیۆپۆلیتیکییەکانی مردنی خومەینی فراوانە. دوژمنان و هاوپەیمانانی ناوچەکە هەڵسەنگاندن دەکەن کە ئەم گواستنەوەیە چۆن دەتوانێت هاوسەنگی هێز بگۆڕێت. گۆڕانکاری ئەگەریی لە سیاسەتی دەرەکی ئێراندا، بەتایبەتی سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دراوسێکان، چاوەڕوان دەکرێت. کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، کە ماوەیەکی زۆرە لەگەڵ ئێراندا دانوستاندنی ئاڵۆزی هەبووە، ڕووبەڕووی دیاریکراوی نوێ دەبێتەوە لە هەوڵی چارەسەرکردنی ئاسایشی ناوچەکە و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی. مانگە نزیکەکان گرنگ دەبن بۆ تێگەیشتن لەوەی ئێران چۆن ئەم قۆناغە لە گۆڕانکاری بەڕێوە دەبات و چی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوانتر دەگەیەنێت.

لە کۆتاییدا، مردنی ئایەتوڵڵا عەلی خومەینی، کۆتایی هاتنی سەردەمێکی دیاریکەرە بۆ ئێران. میراتەکەی ئاڵۆزە و بە شێوەی جیاواز سەیر دەکرێت؛ لەلایەن لایەنگرانییەوە کە وەک پارێزگاری بەهێزی شۆڕش و سەربەخۆیی نیشتمانی سەیری دەکەن، و لەلایەن نەیارانییەوە کە حوکمڕانییەکەی بە ستەمکارانە مەحکوم دەکەن. پێوانەی ڕاستەقینەی کاریگەرییەکەی، لەوەدا دەردەکەوێت کە ئێران لەژێر ڕێبەری نوێدا چۆن گەشە دەکات و توانای لەبەرامبەر ئەو قەیرانە قوڵانەی کە لەبەردەمدایە چۆنە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری