پێنج وڵاتی ئەورووپی ڕووسیا تۆمەتبار دەکەن بە کوشتنی ناڤاڵنی بە ژەهری دەگمەن

ئەورووپا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

پێنج وڵاتی ئەورووپی ڕووسیا تۆمەتبار دەکەن بە کوشتنی ناڤاڵنی بە ژەهری دەگمەن

لە زیادبوونی گرژییەکی دیپلۆماتی گرنگدا، پێنج وڵاتی گەورەی ئەورووپی تۆمەتی قورس دژی کرێملین بەرزکردووەتەوە، بە پشتبەستن بەوەی کە ناڕازیی دیاری ڕووس، ئەلێکسی ناڤاڵنی، بە ژەهرێکی دەگمەن و کوشندە بە ناوی 'ئێپیباتیدین' (Epibatidine) کوژراوە. ئەم ژەهرە بەهێزە، کە لە پێستی قورباغە بچووکەکانی سنگی ئەمریکای باشوورەوە دەردەهێنرێت، وەک ژەهرێکی زۆر کوشندە و دەگمەن وەسف دەکرێت. وڵاتە تۆمەتبارەکان – بریتانیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، سوید و هۆڵەندا – جەخت دەکەنەوە کە ئەنجامەکانیان لەسەر "شیکاریی نموونەکان"ی جەستەی ناڤاڵنییە. ناڤاڵنی دوو ساڵ لەمەوبەر لە زیندانێکی سزای قورسدا لە سیبیریا، لە باکووری بازنەی جەمسەری باکوور، گیانی لەدەستدا. ئەو سزای ١٩ ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێنرابوو بە تاوانی "توندڕەوی" کە لایەنگرانی پێیان وایە بۆ بێدەنگکردنی بوون. ناڤاڵنی خۆشی جارێکی زۆر سکاڵای لە خراپ مامەڵەکردن و مەرجە قورسەکان لەناو زینداندا کردبوو.

لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا، ئەم پێنج وڵاتەی ئەورووپا بە ڕوونی ڕایانگەیاندووە کە ڕووسیا بە سەرۆکایەتی ڤلادیمیر پووتین "هۆکار، هۆکار و دەرفەتی" بۆ بەکارهێنانی ئەم ژەهرە هەبووە. ئەم تۆمەتە ڕاستەوخۆیە، گومانە دێرینەکانی دەوروبەری بارودۆخی مردنی ناڤاڵنی قوڵتر دەکاتەوە، بە تایبەتی لەنێو کەسایەتییەکانی ئۆپۆزسیۆنی ڕووسیا کە هەمیشە کرێملینیان تۆمەتبار کردووە.

لە لای خۆیەوە، مۆسکۆ بە توندی ئەم تۆمەتانە ڕەتدەکاتەوە و وەک "تۆمەتگەرییەک بۆ پەرشکردنەوەی سەرنج لە کێشە بەپەلەکانی ڕۆژئاوا" وەسفی دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، ناڕەزایەتییە نێودەوڵەتییەکان زیاتر بوون، و پێنج وڵاتەکەی ئەورووپا ڕایانگەیاند کە ڕووسیایان لە ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان (OPCW) تۆمار کردووە. ئەوان گومانی ئەوەیان هەیە کە "ڕووسیا هەموو چەکە کیمیاییەکانی خۆی لەناوبردووە". ئەم هەنگاوە نیشانەی نیگەرانییەکی جددییە سەبارەت بە پێشێلکاریی ئەگەری ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی چەکە کیمیاییەکان.

ئەم تۆمەتە نوێیانە یەکەمجار نین کە گومان لە ژەهرخواردنی ناڤاڵنی دروست دەبێت. لە ساڵی ٢٠٢٠، چوار ساڵ پێش مردنی، ناڤاڵنی لە بەرلین چارەسەر وەرگرت دوای ئەوەی پسپۆڕانی ڕۆژئاوا پشتڕاستیان کردەوە کە بە "نۆڤیچۆک" (Novichok) ژەهراوی بووە، کە مادەیەکی کیمیایی لە جۆری دەماری سەربازییە. لەو کاتەدا، ئەم ڕووداوە بووە هۆی دروستبوونی گومان لە دەستوەردانی دەزگاکانی هەواڵگری ڕووسیا.

لەگەڵ ئەوەی ناڤاڵنی ئاگاداری ئەوە بوو کە ڕووبەڕووی زیندانیکردن دەبێتەوە، وەک ئەوەی لە تۆمەتە سیاسییەکان کە بەردەوام لەلایەن دەسەڵاتدارانی ڕووسیاوە دژی ئەو دەخرانە پاڵ، بڕیاری دا لە مانگی Januaryی ٢٠٢١ لە ئەڵمانیاوە بگەڕێتەوە بۆ مۆسکۆ. لە کاتی گەیشتنی بە فڕۆکەخانەی شێریمێتڤۆ، فورا دەستبەسەر کرا. لە پشت میشەکانەوە، بەردەوام بوو لە ڕەخنەگرتن لە ڕژێم و ئیدانەکردنی هێرشی سەربازی ڕووسیا دژی ئۆکرانیا، لە کاتێکدا کرێملین هەوڵەکانی بۆ سەرکووتکردنی ناڕەزایەتییەکان چڕتر دەکردەوە.

لە کۆنگرەی ئاسایشی میونشن، یولیا ناڤالنایا، هاوسەری ناڤاڵنی، دواین تۆمەتەکانی وەک "بەڵگەی ڕاستەوخۆ" بۆ تاوانباریی پووتین وەسف کرد. ناڤالنایا وتی: "دوو ساڵ لەمەوبەر، من لەسەر ئەم تەختی هەمانە وەستام و وتم ڤلادیمیر پووتین ئەو کەسەیە کە هاوسەرەکەم کوشت"."بە دڵنیاییەوە دڵنیابووم کە کوشتن بوو، بەڵام ئەوکات تەنها وشە بوون. ئەمڕۆ، ئەم وشانە بوونەتە ڕاستی زانستی سەلمێنراو". شایەتحاڵی کاریگەرانەی ئەو، کارەساتی کەسی و کاریگەرییە فراوانەکانی مردنی هاوسەرەکەی بۆسەر ئازادییە دیموکراسییەکان لە ڕووسیا پیشان دەدات.

بۆ پشتڕاستکردنەوەی زیاتری ئەم بانگەشانە، ڕۆژنامەی لێکۆڵینەوەیی 'The Insider' لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤ ڕایگەیاند کە "سەدان بەڵگەنامەی پەیوەست بە مردنی" ناڤاڵنی تاوتوێ کردووە. بڵاوکراوەکە بانگەشەی ئەوەی کردووە کە ناوەڕۆکی ئەم بەڵگەنامانە نیشان دەدات کە "دەسەڵاتدارانی ڕووسیا بە شێوەیەکی سیستماتیکی ئاماژەکانیان بۆ نیشانەکان" وەک ئازاری سک، ڕشانەوە و گرژبوون کە پزیشکانی زیندان ئاماژەیان پێکردبوو کە ناڤاڵنی پێیەوە ناڵاندوویەتی، " لابردووە". 'The Insider' گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەم لابردنانە "بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەن کە ناڤاڵنی ژەهراوی کراوە".

هاوپەیمانانی ناڤاڵنی، کە ساڵانێک بوو هاندەری ناڕەزایەتییەکانی دژی کرێملین بوو، هەروەها پێشنیار دەکەن کە مردنی لە کاتێکدا بووە کە ئەگەری هەبووە لە ئاڵوگۆڕی زیندانیاندا لە نێوان مۆسکۆ و هەندێک وڵاتی ڕۆژئاوا. ئەمەش پرسیاری ئەوە دەورووژێنێت کە ئایا مردنی ئەو کردەیەکی deliberate بووە بۆ ڕێگریکردن لە ئازادکردنی ئەگەری یان بەکارهێنانی وەک کارتێک لە دانوستانەکاندا.

سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، کیر ستار، لەبارەی دۆخەکەوە وتی: "ئەلێکسی ناڤاڵنی لەبەرامبەر دیکتاتۆرییدا ئازایەتییەکی زۆری نیشاندا؛ هەوڵدانەکەی بۆ ئاشکراکردنی ڕاستی میراتێکی بەردەوام بەجێهێشتووە". بە هەمان شێوە، وەزیری دەرەوەی فەرەنسا، جean-Noël Barrot، پووتینی تۆمەتبار کرد کە "ئامادەیە چەکی کیمیایی دژی گەلی خۆی بەکاربهێنێت بۆ مانەوە لە دەسەڵات". ئەم لێدوانانە، ناکۆکییە سیاسییە قووڵەکەی نێوان ڕووسیا و ئەورووپا، کە بەهۆی شەڕی نێوان ئۆکرانیاوە توندتر بووە، ڕەنگ دەداتەوە و جەخت لەسەر بڕیاری کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکاتەوە بۆ سزادانی ئەوانەی بەرپرسیارن لە پێشێلکاریی مافەکانی مرۆڤ و سەرکووتکردنی سیاسی.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری