پەتەکانی کۆنترۆڵی چەکی ئەتۆمی کە پچڕاون: کۆتایی هاتنی پەیماننامەی ئەمریکا-ڕووسیا و لێکەوتە جیهانییەکانی

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

پەتەکانی کۆنترۆڵی چەکی ئەتۆمی کە پچڕاون: کۆتایی هاتنی پەیماننامەی ئەمریکا-ڕووسیا و لێکەوتە جیهانییەکانی

پێکهاتەی ناسکی کۆنترۆڵی جیهانی چەکی ئەتۆمی، کە بە وردی لە ماوەی دەیان ساڵدا بنیات نرابوو، بە کۆتایی هاتنی کاریگەری پەیماننامەیەکی گرنگ لە نێوان ئەمریکا و ڕووسیادا، گورزێکی قورسی بەرکەوت. ئەم پەرەسەندنە، کە زۆرێک لە شیکاروانان ماوەیەکی زۆر بوو لێی دەترسان، ئاماژەیە بۆ تێکچوونێکی قووڵ لە پەیوەندی نێوان دوو گەورەترین هێزی ئەتۆمی جیهان و دەستپێکی سەردەمێکی ناسەقامگیری ستراتیژی زیادکراوە. لێکەوتەکانی زۆر لە واشنتۆن و مۆسکۆ تێدەپەڕێنن، کە بە ئەگەری زۆرەوە پێشبڕکێیەکی نوێ و مەترسیداری چەک دروست دەکات و دیمەنی ئەمنی نێودەوڵەتی بنچینەیی دەگۆڕێت.

لە کاتێکدا پەیماننامە تایبەتەکە لە ئاگادارکردنەوە سەرەتاییدا بە ئاشکرا ناوی نەهێنراوە، بەڵام چوارچێوەی پەیماننامەیەکی "مردوو" لە نێوان ئەمریکا و ڕووسیادا بە توندی ئاماژە بە یان پەیماننامەی نیو ستارت (New START) دەکات، کە دوا ڕێککەوتنی کۆنترۆڵی چەک بوو کە کۆتوبەندی لەسەر زرادخانە ئەتۆمییە ستراتیژییە بڵاوکراوەکانی هەردوو نەتەوەدا دادەنا، یان تێکچوونێکی فراوانتری ئەو بنەمایانەی کە ئەم جۆرە ڕێککەوتنانەیان پشتگیر کردبوو. هەڵپەساردنی بەشداری ڕووسیا لە نیو ستارت لە سەرەتای ساڵی 2023دا، هاوکات لەگەڵ نەبوونی دیالۆگی مانادار، بە شێوەیەکی کاریگەر پەیماننامەکەی لە کار خست. ئەم کارە بە گشتی وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی ململانێی بەردەوام لە ئۆکرانیادا سەیر کرا، کە تێیدا کیێڤ، مۆسکۆ و واشنتۆن خۆیان لە ناو دینامیکیەتێکی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆز و زۆرجار ڕووبەڕووبوونەوەدا دەبیننەوە، وەک لە کۆبوونەوە باڵا ئاستەکانی ئەم دواییەدا، هەرچەندە دەگمەنیش بن، لە نێوان نوێنەرانیاندا دەرکەوت.

ڕووخانی ئەم جۆرە پەیماننامانە ڕووداوێکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو نیشانەی کێشە سیستماتیکییە قووڵترەکانە. بۆ چەندین ساڵ، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی شایەتی داخورانێکی بەردەوام لە متمانە و زیادبوونی وتارە توندوتیژەکان لە نێوان زلهێزەکاندا بووە. بۆ نموونە، لێدوانەکانی پێشووی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ، کە گومانی لە بەشدارییەکانی هاوپەیمانانی ناتۆ لە ململانێکانی وەک ئەفغانستان دەکرد، یان هەوڵەکانی ئیدارەکەی بۆ دامەزراندنی دەستەی چاودێری نێودەوڵەتی نوێ بەبێ پشتگیری تەواوی هاوبەشە سەرەکییەکان، ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی هاوپەیمانێتییە گۆڕاوەکان و مەیلی تاکڕەوانە. ئەم کردارانە، هاوکات لەگەڵ سیاسەتی دەرەوەی ڕووسیا کە زیاتر دەستوەردانکارە و داگیرکردنی ئۆکرانیا، ژینگەیەکیان دروست کردووە کە تێیدا ڕێککەوتننامەکانی کۆنترڕۆڵی چەک کەمتر وەک گەرەنتییەکی دوولایەنە سەیر دەکرێن و زیاتر وەک ئامرازێکی دانوستان لە ململانێیەکی گەورەتردا بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات.

دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی پەیماننامەیەکی ئەتۆمی هەڵوەشاوە، لابردنی میکانیزمەکانی شەفافیەت و پشتڕاستکردنەوەیە کە لە ڕێگریکردن لە هەڵەی حیساباتی و زیادبوونی لەناکاو زۆر گرنگ بوون. بەبێ سنووردارکردنی ڕێککەوتوو و پشکنینی ڕێکوپێک، هەردوو ئەمریکا و ڕووسیا بە زانیاری کەمترەوە لەسەر تواناکان و نیازە ئەتۆمییەکانی یەکتری کار دەکەن. ئەم 'تەم و مژەی جەنگ' لە پلاندانانی ستراتیژیدا دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی خەرجییەکان بۆ زرادخانە ئەتۆمییەکان، پەرەپێدانی سیستەمی چەکی نوێ کە ناسەقامگیرکەرن، و بە گشتی کەمکردنەوەی ئاستی وتارە ئەتۆمییەکان. شارەزایان هۆشداری دەدەن کە گەڕانەوە بۆ پێشبڕکێیەکی ئەتۆمی بێ کۆتوبەند، کە یادگاری جەنگی ساردە، بەڵام بە ئەگەری زۆرەوە بە تەکنەلۆژیا نوێیەکان ئاڵۆزتر دەبێت، چاوەڕوانییەکی ترسناکە.

سەرەڕای ئەوە، کاریگەرییەکانی ئەم ڕووخانە جیهانین. دەوڵەتە نا-ئەتۆمییەکان، بە بینینی زلهێزەکان کە دەستبەرداری کۆنترۆڵی چەک دەبن، لەوانەیە ناچار بن بەدوای هێزی بەرگری ئەتۆمی خۆیاندا بگەڕێن، کە ئەمەش زیاتر بڵاوبوونەوەی ئەم چەکە وێرانکەرانە دەبێت. دۆخی ناوچەکانی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی سەبارەت بە ویستەکانی ئێران بۆ چەکی ئەتۆمی و هەڕەشەکانی ئیدارەی ئەمریکا بۆ "هەڵبژاردەی زۆر بەهێز"، لەوانەش کردەوەی سەربازی، پێشتر هاوسەنگییەکی ناسەقامگیر نیشان دەدات. نەبوونی چوارچێوەیەکی نێودەوڵەتی بەهێز بۆ چەکداماڵینی ئەتۆمی دەتوانێت ئەم جۆرە دەوڵەتانە هان بدات و هەوڵەکان بۆ بەڕێوەبردنی مەترسییەکانی بڵاوبوونەوەی ئێستا ئاڵۆزتر بکات. پەیامنێری دیپلۆماسی بی بی سی، کارۆلین هاولی، و سەرنووسەری ئەوروپا، کاتیا ئادلەر، بە فراوانی ڕووماڵی گەردەلولە جیۆپۆلیتیکییە ئاڵۆزەکانیان کردووە کە لە ناوچە جیاوازەکاندا، لە ئێرانەوە تا گرینلاند، دروست دەبن، کە ئەمەش پەیوەندی نێوان ئەم کێشانە جیهانییانە دەسەلمێنێت.

جگە لە چەکی ئەتۆمی، کەش و هەوای جیۆپۆلیتیکی ئێستا بە فرەیەک لە خاڵە گەرمەکان ناسراوە. لە ململانێی بەردەوام لە ئۆکرانیادا، کە ئاسایشی ئەوروپای گۆڕیوە، تا ململانێی بۆ کاریگەری لە ناوچەی جەمسەری باکووردا، کە گرینلاند تێیدا گیرۆدەی گەردەلولێکی جیۆپۆلیتیکی بووە، و دینامیکیەتە ئاڵۆزەکانی ئەمریکای لاتین، وەک هەڵوێستی ئەمریکا لەسەر نیکۆلاس مادۆرۆ لە ڤەنزوێلا و هۆکارەکانی پەیوەست بە دەستڕاگەیشتن بە نەوتی ڤەنزوێلا – هەموو ئەمانە جیهانێک نیشان دەدەن کە لە گۆڕاندایە. تەنانەت ڕووداوە بێ پەیوەندییەکان، وەک ئۆپەراسیۆنەکانی "بە وردی ڕێکخراو"ی پاسەوانی کەناراوەکانی ئەمریکا دژی کەشتییە تانکەرەکانی "کەشتیگەلی تارمایی"، یان ئاڵۆزییەکانی بازرگانی جیهانی کە نموونەی ڕێکخستنەوەی پێکهاتەیی تیک تۆکە بۆ کارەکانی لە ئەمریکا، ڕەنگدانەوەی کێبڕکێ ستراتیژییە فراوانترەکە و پێویستی بە هاوکاری نێودەوڵەتییە، کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە.

بۆ داهاتوو، ڕێگای گەڕاندنەوەی سەقامگیری ستراتیژی پڕە لە ئاستەنگ. دووبارە دەستپێکردنەوەی دیالۆگێکی مانادار لە نێوان ئەمریکا و ڕووسیادا پێویستی بە هەوڵێکی دیپلۆماسی بەرچاو و ئامادەیی هەردوو لایەن دەبێت بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لەوانەش هاوپەیمانە سەرەکییەکان و نەتەوە نا-هاوپەیمانەکان، دەبێت فشار بخەنە سەر بۆ گەڕانەوە بۆ بنەماکانی کۆنترۆڵی چەک. بەبێ پابەندبوونێکی نوێ بە شەفافیەت، پشتڕاستکردنەوە، و خۆگرتنی دوولایەنە، جیهان مەترسی ئەوەی لەسەرە کە تووشی داهاتوویەکی مەترسیدارتر و نەزانراوتر ببێت، کە تێیدا خەیاڵی ململانێی ئەتۆمی گەورەترە لەوەی لە دەیان ساڵی ڕابردوودا بووە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری