چین ئەمریکای ئاگادار کردەوە: هەر "پیلانێک" لەسەر تایوان دەبێتە هۆی "ڕووبەڕووبوونەوە"

چین - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

چین ئەمریکای ئاگادار کردەوە: هەر "پیلانێک" لەسەر تایوان دەبێتە هۆی "ڕووبەڕووبوونەوە"

لە چوارچێوەیەکی جیۆپۆلیتیکی جیهانیدا کە بە زۆربوونی خاڵەکانی ئاڵۆزی دیارە، وانگ یی، وەزیری دەرەوەی چین، هۆشدارییەکی ڕوون و بێ ئەملا و ئەولای دایە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە بەیاننامەیەکدا کە ئەمڕۆ شەممە بڵاوی کردەوە، وەزیرەکە دووپاتی کردەوە کە هەر جووڵەیەک کە ئامانجی "پیلاندانان" بێت بۆ جیاکردنەوەی دوورگەی تایوان لە چین، "زۆر بە ئەگەرێکی زۆرەوە" دەبێتە هۆی "ڕووبەڕووبوونەوەیەکی" ڕاستەوخۆ. ئەم لێدوانە لە کاتێکدایە کە پەیوەندییەکانی چین و ئەمریکا گرژ ماونەتەوە، بە تایبەتی لەسەر پرسی تایوان، کە پەکین بە پارێزگایەکی یاخیبووی دەزانێت کە بڕیارە لەگەڵ وشکانی یەکبگرێتەوە، ئەگەر پێویست بکات بە زۆر و بە هێزیش بێت.

پرسی تایوان لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا لە ناوەڕاستی ناکۆکییەکانی نێوان چین و ئەمریکادا بووە. لە کۆتایی هاتنی شەڕی ناوخۆی چین لە ساڵی 1949ەوە، کە ناسیۆنالیستەکان پەنایان بۆ دوورگەکە برد و کۆمۆنیستەکان دەسەڵاتیان لە وشکانی گرتە دەست، پەکین بە توندی پابەند بووە بە بنەمای "یەک چین". هەرچەندە واشنتۆن بە شێوەیەکی دیپلۆماسی کۆماری گەلی چین دەناسێت، بەڵام پەیوەندییەکی نافەرمی بەهێزی لەگەڵ تایپێ هەیە و سەرەکیترین دابینکەری چەکی دوورگەکەیە، ئەمەش حاڵەتێکە کە پەکین بە دەستتێوەردانێکی زەق لە کاروباری ناوخۆیدا و هەڕەشەیەک بۆ سەر سەروەری خاکەکەی دەزانێت.

هۆشدارییەکەی وانگ یی تەنها واشنتۆنی نەکردبووە ئامانج. دیپلۆماتکاری چینی بە توندی لێدوانەکانی دوایی سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن، سانای تاتشی، سەبارەت بە دۆخی تایوانی ئیدانە کرد. لە مانگی نۆڤەمبەری ڕابردوودا، خاتوو تاتشی ئاماژەی بەوە کردبوو کە ژاپۆن لە ئەگەری هێرشکردنە سەر دوورگەکە، دەکرێت دەستوەردانی سەربازی بکات. ئەم لێدوانانە لەلایەن پەکینەوە بە پێشێلکارییەکی جددی بۆ سەر سەروەرییەکەی هەژمار کران و پەیوەندییە دوولایەنەکانی نێوان چین و ژاپۆن، کە یاریزانێکی سەرەکی دیکەی ناوچەی ئاسیا-پاسفیکە، بە شێوەیەکی بەرچاو توند کردەوە.

وانگ یی لە درێژەی وتارەکەیدا، هاوتایەکی مێژوویی سەرنجڕاکێشی هێنایەوە، و ستایشی ئەڵمانیای کرد بۆ دابڕانی ڕیشەیی لە نازیزم دوای جەنگی جیهانی دووەم، لە کاتێکدا ژاپۆنی وەک نموونەیەکی پێچەوانە هێنایەوە. ئەو نیگەرانی دەربڕی کە هەندێک تاوانباری جەنگ هێشتا لەوێ ڕێزیان لێدەگیرێت و "تارماییەکانی سەربازییەت"ی ژاپۆن، کە بەرپرسیار بوو لە دڕندایەتییە بێشومارەکان لە ئاسیا لە ساڵانی 1930 و 1940دا، "نەپاراوە". ئەم ڕەخنە توندە هاوڕا لەگەڵ یادەوەرییەکی مێژوویی ئازاربەخش لە ناوچەکەدا و تێڕوانینی چین بۆ ژاپۆن دەخاتە ڕوو کە بە تەواوی ڕووبەڕووی ڕابردووی ئیمپراتۆرییەکەی نەبووەتەوە.

وەزیری دەرەوەی چین بە هۆشدارییەکی فەرمی کە ئاڕاستەی تۆکیۆ کرابوو، کۆتایی بە وتارەکەی هێنا: "پێویستە هەموو نەتەوە ئاشتیخوازەکان هۆشدارییەک بدەنە ژاپۆن: ئەگەر بیەوێت بگەڕێتەوە دواوە و ئەم ڕێگایە بگرێتەبەر، تەنها بەرەو لەناوچوونی خۆی دەڕوات. ئەگەر بیەوێت جارێکی تر بەختی خۆی تاقی بکاتەوە، ئەوا بە شکستێکی خێراتر و تاڵتر تووشی دەبێت." ئەم لێدوانانە، کە بە توندییەکی دەگمەن دەناسرێنەوە، جدییەتی ئەو شێوازە دەردەخەن کە پەکین جووڵە جیۆپۆلیتیکییەکانی ئێستای ناوچەکە دەبینێت، بە ترسی دووبارە سەربازیکردنی ژاپۆن یان زیادبوونی تێوەگلانی لە کاروباری تایواندا.

لەناو ئەم سەمایە دیپلۆماسییە ئاڵۆزەدا، کە تێیدا هێزە ناوچەیی و جیهانییەکان بۆ بەدەستهێنانی کاریگەری کێبڕکێ دەکەن، چین دووپاتی دڵنیایی خۆی دەکاتەوە لەسەر پرسی تایوان و وریایی خۆی بەرامبەر ئەوەی کە بە سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیستی یان سەربازی دەزانێت. ساڵی 2026 لە ئێستاوە وەک قۆناغێکی پڕ لە ئاڵنگاری گەورە بۆ سەقامگیری ئاسیا-پاسفیک دێتە پێش چاو، لەگەڵ زیادبوونی مەترسییەکانی ڕووبەڕووبوونەوە ئەگەر هێڵە سوورەکانی پەکین تێپەڕێنرێن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری