ئاشکراکردنی نهێنییە کۆنەکان و داهێنانەکانی داهاتوو: پێداچوونەوەیەکی زانستی

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ئاشکراکردنی نهێنییە کۆنەکان و داهێنانەکانی داهاتوو: پێداچوونەوەیەکی زانستی

دیمەنی فراوانی لێکۆڵینەوەی زانستی بەردەوام دۆزینەوەی سەرنجڕاکێش بەرهەم دەهێنێت، بەڵام قەبارەی زۆری زانیارییەکان زۆرجار بەو واتایەیە کە زۆرێک لە دەستکەوتە بەرچاوەکان بە باشی نمایش ناکرێن. ئەم مانگە، ئاژانسی هەواڵی ئەخباری دوو چیرۆکی بەتایبەتی سەرنجڕاکێش دەخاتە ڕوو کە هەردوو ڕابردووی کۆنی مرۆڤایەتی و توانای تەکنەلۆژیا پێشکەوتنخوازەکانی داهاتوو ڕوون دەکەنەوە. لە چارەسەرکردنی یەکێک لە نهێنییە شوێنەوارناسییە هەرە کۆنەکانەوە – گواستنەوەی بەردە زەبەلاحەکانی ستۆنھێنج – تا ئەندازیاریکردنی باڵە ڕۆبۆتیکییە پێشکەوتووەکان کە لە خێراترین بازدەرەکانی سروشتەوە ئیلھام وەرگیراون، ئەم تێڕوانینانە جەخت لە پەیجۆری بێوچانی زانست دەکەنەوە لە بوارە زانستییە جیاوازەکاندا.

ستۆنھێنج: بەڵگەی نوێ ژیریی مرۆڤ دەسەلمێنێت لە بەرامبەر لێشاوی بەستەڵەک

ستۆنھێنج، ئەم شوێنەوارە مێژووییەی سەر دەشتی سالزبێری لە ویڵتشایەر، ئینگلتەرا، سەدان ساڵە مێژوونووسان، شوێنەوارناسان و گەشتیارانی سەرسام کردووە. پێکهاتە مێگالیسییەکەی، کە لە بەردی سارسن و بلوستۆن دروستکراوە، مەتەڵێکی بەردەوام دەخاتە ڕوو: چۆن ئەم بەردە گەورانە، کە هەندێکیان کێشیان تا 25 تۆن دەبێت، گواسترانەوە بۆ شوێنی ئێستایان، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی زۆرێکیان سەدان کیلۆمەتر دوور لە وێڵز و باکووری سکۆتلاندەوە هاتوون؟

بۆ دەیان ساڵ، دوو تیۆری سەرەکی بۆ قبوڵکردن کێبڕکێیان دەکرد. یەکێکیان ئەوەیە کە بەستەڵەکەکانی سەردەمی پلێستۆسین ڕۆڵێکی بەرچاویان گێڕاوە، بەردە شینەکانیان لانی کەم بەشێک لە ڕێگاکە لە کانەکانی وێڵزەوە بۆ دەشتی سالزبێری گواستووەتەوە. تیۆرییەکەی تر، و بێگومان ئاڵۆزتر، ئەوەیە کە مرۆڤە کۆنەکان، بە ژیری و هەوڵێکی زۆر، خۆیان ئەم ئەرکە قورسەیان گرتووەتە ئەستۆ. هەرچەندە تیۆری "گواستنەوەی مرۆیی" زیاتر جێی قبوڵ بووە، بەڵام بەڵگەی زانستی یەکلاکەرەوە تا ئێستا دەست نەکەوتووە – تا ئێستا.

توێژەران لە زانکۆی کورتین لە ئوسترالیا تازەترین بەڵگەی زانستییان بڵاوکردووەتەوە کە بە بەهێزترین بەڵگە دادەنرێت بۆ پشتگیریکردنی گریمانەی گواستنەوەی مرۆیی. لە توێژینەوەیەکی پێشەنگدا کە لە گۆڤاری Communications Earth & Environment بڵاوکراوەتەوە، پرۆفیسۆر ئەنتۆنی کلارک و تیمەکەی لێکۆڵینەوە وردەکانیان لەسەر بنەچەی جیۆلۆجیی بەردەکانی ستۆنھێنج بە وردی باس دەکەن. کارەکانیان لەسەر دۆزینەوەکانی پێشووتر بونیاد نراوە، لەوانەش دۆزینەوەی ساڵی 2024یان کە بەردی قوربانگای ستۆنھێنج، کە پێشتر وا دەزاندرا لە وێڵزەوە هاتووە، لە ڕاستیدا لە ناوچەی ئۆرکنەی دوور لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سکۆتلاندەوە سەرچاوەی گرتووە.

نوێترین توێژینەوە تەکنیکە ئاڵۆزەکانی ناسینەوەی کانزایی بەکارهێنا، بە تیشک خستنە سەر سەدان کریستاڵی زیرکۆن کە بە وردی لە نیشتەنییەکانی ڕووبارەکانی نزیک شوێنەوارە مێژووییەکە کۆکرابوونەوە. بنەماکە بە شێوەیەکی جوان سادە بوو: ئەگەر بەستەڵەکەکان بەردەکانیان لە باکوورەوە گواستبێتەوە، ئەوا ئەم بارستە سەهۆڵە جووڵاوانە دەبوو واژۆی کانزایی جیاوازیان لە نیشتەنییەکاندا بەجێهێشتبا کاتێک بەردەکان بە تێپەڕبوونی کات دەخوران. بەڵام، تیمی کلارک هیچ واژۆیەک لە نیشتەنییەکانی بەستەڵەکی سەردەمی پلێستۆسیندا نەدۆزییەوە. ئەم نەبوونی بەڵگەیە بۆ چالاکی بەستەڵەکی بە شێوەیەکی بەرچاو پشتیوانی لەو قسەیە دەکات کە مرۆڤەکان هۆکاری سەرەکی گواستنەوە بوون، کە کارێکی ئەندازەیی و لۆجستییان ڕێکخستووە کە بەردەوام چاودێرانی سەردەم سەرسام دەکات. لە کاتێکدا شێوازە وردەکانی گواستنەوە – جا بە وشکانی بێت یان ئاو یان تێکەڵەیەک – هێشتا پێویستیان بە لێکۆڵینەوەی زیاترە، ئەم توێژینەوەیە بنەمایەکی نوێی بەهێز بۆ تێگەیشتن لە تواناکانی باوباپیرانی کۆنمان دابین دەکات.

ڕۆبۆتیکی بایۆ-ئیلھامبەخش: مێروولەکان ڕێگا بۆ ئامێرە بچووکە خێراکان خۆش دەکەن

لە بوارێکی جیاواز بەڵام بە هەمان شێوە سەرنجڕاکێش لە گەڕان بەدوای زانستیدا، توێژەران لە زانکۆی پرینستۆن ڕوویان لە جیهانی سروشت کردووە بۆ وەرگرتنی ئیلھام، بەتایبەتی بۆ جووڵەی سەرنجڕاکێشی مێروولەی باو. مێروولەکان بە بازدانی زۆریان ناسراون، بەڵام ئەوان هەروەها لێهاتوون لە لێدانی باڵەکانیان، بازدان و خلیسکاندن، بە بێ کێشە لە نێوان جووڵەی وشکانی و ئاسمانی گۆڕانکاری دەکەن. ئەم خێراییە فرە-شێوازە لە مێژە زانایانی سەرسام کردووە و ئێستا کلیلی پەرەپێدانی نەوەیەکی نوێی ڕۆبۆتە بچووکەکانە.

وەک لە توێژینەوەیەکی تازەدا کە لە گۆڤاری Journal of the Royal Society Interface بڵاوکراوەتەوە، تیمی پرینستۆن ڕێبازێکی نوێیان بۆ دروستکردنی باڵە ڕۆبۆتیکییەکان داڕشتووە بە وردبینی لە توێژینەوەی ئەناتۆمی و بایۆمیکانیکی مێروولە. توێژینەوەکەیان تیشکی خستە سەر دوو کۆمەڵە باڵی جیاوازی مێروولەکە: باڵە پێشەوەکان، کە بە پلەی یەکەم بۆ پاراستن و خۆحەشاردان بەکاردێن، و باڵە دواوەکان، کە بۆ لێدانی چالاک و خلیسکاندن زۆر گرنگن. تایبەتمەندییەکی سەرەکی پێکهاتەیی باڵە دواوەکان دیزاینی چەماوەییانە، کە ڕێگەیان پێدەدات بە شێوەیەکی کارا لە جەستەی مێروولەکەدا بپێچرێنەوە کاتێک بەکارنایەن.

بۆ ئاشکراکردنی نهێنییەکانی فڕینەکەیان، زانایان تەکنیکەکانی وێنەگرتنی پێشکەوتوویان بەکارهێنا، لەوانەش سکانەکانی سی تی (CT scans)، بۆ گرتنی جیۆمەتریی سێ ڕەهەندی ئاڵۆزی باڵەکانی مێروولە. پاشان ئەم سکانانە بۆ دروستکردنی چەندین مۆدێلی باڵی چاپکراوی سێ ڕەهەندی بەکارهێنران. هەریەک لە جۆرەکان بە وردی لە کەناڵێکی ئاودا تاقیکرانەوە، کە ژینگەیەکی کۆنترۆڵکراو بوو و ڕێگەی بە توێژەران دەدا بە وردی لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتیی ڕۆیشتنی شلەکە بە دەوری باڵەکەدا بکەن. بە جیاکردنەوەی تایبەتمەندییە سەرەکییەکان وەک شێوەی گشتیی باڵەکە، شێوازە چەماوەییەکانی، و نەرمیەکەی، تیمەکە توانی تێبگات کە چۆن ئەم توخمانە بە کۆمەڵ کاریگەرییان لەسەر کارایی ئەیرۆداینامیکی هەبوو.

تێڕوانینەکانی بەدەستهاتوو لەم تاقیکردنەوانەدا دواتر بۆ باشترکردنی دیزاینەکانیان بەکارهێنران. پاشان باڵە ڕۆبۆتیکییە تەواوکراوەکان چاپکران و بە چوارچێوەی بچووک و سووکەوە لکێنران، کە بووە هۆی دروستکردنی خلیسکێنەرەکانی قەبارەی مێروولە. ئەم کارە پێشەنگە بناغە بۆ پەرەپێدانی ڕۆبۆتە بچووکەکان دادەنێت کە توانای خێرایی بێوێنە و کاتی فڕینی درێژکراوەیان هەیە، کە بە شێوەیەکی پۆتانسێلی دەتوانێت شۆڕش لە بوارەکانی وەک چاودێری ژینگە و ئۆپەراسیۆنەکانی گەڕان و ڕزگارکردندا بکات. توانای گۆڕینی بێ کێشە لە نێوان بازدان، خلیسکاندن و لێدانی باڵ، وەک هاوتا بایۆلۆجییەکانیان، دەتوانێت دەرفەتی تەواو نوێ بۆ ئامێرە سەربەخۆکان بکاتەوە کە لە ژینگە ئاڵۆز و جۆراوجۆردا کار دەکەن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری