بنەچە خوێنڕێژەکانی کۆن: DNA ئاشکرای دەکات کە مێشولەکان ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر دەستیان بە گەستنی مرۆڤ کردووە

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

بنەچە خوێنڕێژەکانی کۆن: DNA ئاشکرای دەکات کە مێشولەکان ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر دەستیان بە گەستنی مرۆڤ کردووە

بۆ هەزاران ساڵ، زیزەی بێوچانی مێشولە و گەستنی بێزارکەری، بەشێکی دانەبڕاو بووە لە ئەزموونی مرۆڤ. ئێستا، لێکۆڵینەوەیەکی جینی پێشەنگ، قووڵ دەبێتەوە لە ڕابردووی پەرەسەندن، و ئاشکرای دەکات کە ئەم پەیوەندییە نەخوازراوە زۆر درێژترە لەوەی پێشتر لێی تێگەیشتبووین، ڕەنگە زیاتر لە ملیۆنێک ساڵ بێت. لە توێژینەوەیەکدا کە ئەم دواییە لە گۆڤاری Scientific Reports بڵاوکرایەوە، توێژەران بە وردی باس لەوە دەکەن کە چۆن جۆرێکی مێشولەی باوباپیران لە نێوان 2.9 بۆ 1.6 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر حەزێکی تایبەتی بۆ خواردنی خوێنی مرۆڤە سەرەتاییەکان پەرەپێداوە، کە ساتێکی سەرەکی بووە لە هاوپەرەسەندنی مرۆڤ و ئەم گوازەرەوە نەخۆشییە بەناوبانگانەدا.

لێکۆڵینەوە ئاڵۆزەکە شیکارییەکی گشتگیری DNAی 38 نموونەی مێشولەی مۆدێرنی لەخۆگرتبوو. تیمی توێژینەوە بە وردی سەرنجیان خستە سەر 11 جۆر کە سەر بە گرووپی Anopheles leucosphyrus بوون، ئەم هەڵبژاردەیە بەهۆی هەمەچەشنی جینییان و نوێنەرایەتی کردنیان بۆ ڕێڕەوی پەرەسەندنی گشتی گرووپەکە بوو. ئەم گرووپە جۆرە "مرۆڤدۆستەکانی" وەک Anopheles dirus و Anopheles baimaii لەخۆدەگرێت، کە هەردووکیان بە ڕۆڵیان لە گواستنەوەی مەلاریا ناسراون. بە شێوەیەکی بنەڕەتی، لێکۆڵینەوەکە ئەو جۆرانەشی لەخۆگرتبوو کە تەنها لەسەر سەرەتاییە نامرۆڤەکان، بە پلەی یەکەم مەیموونەکان، دەژیان، و ئەوانەی کە خوی خواردنی گشتیتریان هەبوو.

بە لێکۆڵینەوە لە ڕێژەی گۆڕانکارییە جینییەکان لە ناو جینەکانی ئەم مێشولانەدا، زانایان توانیان مێژووی پەرەسەندنیان بە وردییەکی بەرچاوەوە بونیاد بنێنەوە. ئەم کاتژمێرە جینییە وای لێکردن نەک تەنها کەی مێشولەکان بۆ یەکەمجار دەستیان بە گەستنی مرۆڤ کرد، بەڵکو کوێش. داتا ئاماژە بە سونداڵەند (Sundaland) دەکات، کە وشکانییەکی گەورەی ژێر ئاو کە پاشماوەکانی ئێستا نیمچەدوورگەی مالای، بۆرنیۆ، سوماترا و جاڤا پێکدەهێنن، وەک لانکەی ئەم گونجاندنە کۆنە. گرووپی Anopheles leucosphyrus وەک کۆنترین هێڵ دەردەکەوێت کە خواردنی خوێنی مرۆڤی وەرگرتووە، کە جیاوازییەکی زۆرە لەگەڵ زۆرێک لە جۆرەکانی تری مێشولە کە ئەم حەزەیان تەنها 10,000 ساڵ لەمەوبەر بەدەست هێناوە، هاوکات لەگەڵ گەشەسەندنی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونە گەورەکانی مرۆڤ.

دکتۆر کاترین واڵتن، بایۆلۆژیستی پەرەسەندن لە زانکۆی مانچستەر لە ئینگلتەرا و کەسایەتییەکی سەرەکی لە توێژینەوەکەدا، سەرسامیی خۆی بە کۆنیی ئەم گونجاندنە دەربڕی. دکتۆر واڵتن وتی: "چاوەڕێ نەدەکرا ئەم گرووپە ئەوەندە کۆن بێت،" و پێشنیاری ئەوەی کرد کە لۆژیکیترین ڕوونکردنەوە بۆ ئەم گۆڕانکارییە قووڵە، گەیشتنی هۆمینینەکانی سەرەتا بوو بۆ ناوچەکە. پێش ئەوە، ئەم کۆمەڵە مێشولە تایبەتانە تەنها پشت بە خوێنی سەرەتاییە نامرۆڤەکان دەبەست، کە لەناو دارستانە باراناوییە چڕەکاندا گەشەیان دەکرد – ڕەفتارێک کە توێژینەوەکانی پێشووتر ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە 3.6 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.

ئەم بەڵگە جینییە پاڵپشتییەکی سەربەخۆی قایلکەر پێشکەش دەکات بۆ تیۆرییە شوێنەوارناسییەکان سەبارەت بە بڵاوبوونەوەی مرۆڤە سەرەتاییەکان لە ئەفریقاوە بۆ ئاسیا. لە کاتێکدا کاتی دیاریکراوی ئەم کۆچە ماوەیەکی زۆرە بابەتێکی مشتومڕی زانستی بووە، شیکاری DNAی مێشولە بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم جووڵەیە نزیکەی 1.8 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە. ئەم چوارچێوەی کاتە بە شێوەیەکی بەرچاو هاوتایە لەگەڵ لێکۆڵینەوەیەکی شوێنەوارناسی ئەم دواییە کە کۆنترین کەللەسەری مرۆڤی ڕاستی (*Homo erectus*) دۆزراوەکانی لە چیندا بۆ نزیکەی 1.77 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێنێتەوە، کە کۆبوونەوەیەکی سەرنجڕاکێشی نێوان بوارە جیاوازەکانی بەڵگە پێشکەش دەکات.

بۆ ئەوەی مێشولەکان گۆڕانکارییەکی پەرەسەندنی گرنگ ئەنجام بدەن، و حەزەکانی خواردنیان لەگەڵ مرۆڤدا بگونجێنن، دەبوو ژمارەیەکی بەرچاو لە مرۆڤی ڕاستی (*Homo erectus*) لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا هەبووبێت. دکتۆر واڵتن جەختی لەسەر ئەم خاڵە کردەوە و وتی: "پێویستت بە ژمارەیەکی زۆر لە مرۆڤی ڕاستی هەیە بۆ ئەوەی گۆڕانکارییەکی پەرەسەندن بەڕاستی ڕووبدات." دیارە گونجاندنەکە، لانیکەم بەشێکی، بەهۆی بۆنە ناوازەکانی مرۆڤە سەرەتاییەکانەوە بووە، کە جیاوازییان دەکات لە خزمە سەرەتاییەکانیان و دەیانکاتە سەرچاوەیەکی نوێی خوێنی سەرنجڕاکێش بۆ ئەم مێرووە دەرفەتخوازانە.

لێکەوتەکانی ئەم توێژینەوەیە قووڵن. نەک تەنها تێگەیشتنمان لە کارلێکە درێژخایەنەکانی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەی قووڵتر دەکاتەوە، بەڵکو تێڕوانینێکی گرنگیش پێشکەش دەکات بۆ مێژووی پەرەسەندنی درێژی نەخۆشییە گواستراوەکان. ئەمڕۆ، لە کاتێکدا تەنها نزیکەی 100 لە 3,600 جۆری مێشولەی مۆدێرن کە مەزەندە دەکرێن، پەرەیان سەندووە بۆ گەستنی مرۆڤ، کاریگەرییان لەسەر تەندروستی و ئاسوودەیی مرۆڤ بێ ئەندازە بووە، ئێوارانی هێمنیان تێکداوە و پەتایان بەسەر جیهاندا بڵاوکردووەتەوە لەو کاتەوەی ئەم گونجاندنە کۆنە ڕەگی داکوتاوە. ئەم لێکۆڵینەوەیە جەخت لەسەر پەیوەندییە ئاڵۆز و زۆرجار سەختە دەکاتەوە کە مرۆڤایەتی ملیۆنان ساڵە لەگەڵ ئەم مێرووە بچووک، بەڵام بەهێزانەدا هاوبەشی کردووە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری