بۆ یەکەمجار پیسبوونی کانزایی لە گەڕانەوەی مووشەکێک بۆ ناو هەسارەکەدا دەستنیشانکرا

ئەڵمانیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

بۆ یەکەمجار پیسبوونی کانزایی لە گەڕانەوەی مووشەکێک بۆ ناو هەسارەکەدا دەستنیشانکرا

لە یەکەمین دەستکەوتی زانستی بێ وێنەدا، توێژەران بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پیسکەری کانزاییان لە پارچە پاشماوەی بۆشایی ئاسمانەوە دەرکەوتووە کە لە کاتی سووتاندا لە هەساری زەویدا. ئەم پیسکەرانە، کە کانزا وەک لیتێم، ئەلەمنیۆم و مس لەخۆ دەگرن، هەڕەشەیەکی ئەگەری بۆ چینەکانی ئۆزۆنی پارێزەری هەسارەکەمان دروست دەکەن، ئەمەش مەترسییە ژینگەییە گەشەسەندوەکانی پەیوەست بە پاشماوەی بۆشایی ئاسمان دەردەخات.

تیمێکی زاناکان، لە توێژینەوەیەکدا کە تازە لە گۆڤاری Communications Earth and Environment بڵاوکراوەتەوە، وردەکارییەکانی خۆیان لەسەر "بڵاوبوونەوەی لیتێم" کە لەسەر ئەڵمانیا دەستنیشان کراوە، خستووەتە ڕوو. ئەم بڵاوبوونەوەیە سەرچاوەکەی قۆناغی سەرەوەی مووشەکی فالکۆن ٩ی س বেیس ئێکس بووە کاتێک سووتاوە. ئەم دیاردەیە لە 19ی شوباتی 2025دا بینراوە، کاتێک توێژەران زیادییەکی زۆر بەرچاویان لە لیتێم لە چینەکانی سەرەوەی هەسارەکەدا بینیوە، کە گەیشتووەتە دە ئەوەندەی ئاستی ئاسایی.

ئەم دۆزینەوەیە لە کاتێکدایە کە نیگەرانییەکان لەسەر کۆبوونەوەی پاشماوەی بۆشایی ئاسمان لە بازنەی زەویدا زیاتر دەبن. نزیکەی 70 ساڵە لە سەرەتای سەردەمی بۆشایی ئاسمانەوە، مرۆڤایەتی هەزاران مانگی دەستکرد، مووشەک و ئۆتۆمبێلی بۆشایی ئاسمانی هەڵداوە. بەڵام، دەیەی ڕابردوو زیادبوونی خێرا لە هەڵدانی مانگە دەستکردەکاندا بەخۆیەوە بینیوە، بە تایبەتی لەگەڵ گەشەی دەستپێشخەریی کۆمپانیا تایبەتەکان وەک سیستەمی Starlinkی س বেیس ئێکس، کە ئامانجی دابینکردنی ئینتەرنێتی جیهانییە لە ڕێگەی کۆمەڵێک دەیان هەزار مانگی دەستکرد لە بازنەی نزیکی زەویدا. ئێستا، نزیکەی 10,000 مانگی دەستکرد لە بازنەی هەسارەکەماندا دەخولێنەوە.

کاتێک ئەم ئامێرانە دەگەنە کۆتایی تەمەنی کارکردنیان، کە بە گشتی نزیکەی پێنج ساڵە، ئەوا لە کاتی گەڕانەوەیان بۆ چینەکانی سەرەوەی هەسارەکەدا دەسوتێن. لە ماوەی ئەم داڕشتنە گەرمەدا، ئەوا کانزا ئەو ماددانەی کە لێی دروستکراون، لەوانە لیتێم، ئەلەمنیۆم و مس، بڵاو دەکەنەوە. ئەم کانزایانە، کاتێک لە هەسارەکەدا کارلێک دەکەن، دەتوانن کارلێکی کیمیایی خێراتر بکەن کە مولکولەکانی ئۆزۆن کەم دەکەنەوە، بەم شێوەیە چینەکانی ئۆزۆن لاواز دەکەن، کە زەوی لە تیشکی سەروو بنەوشەیی زیانبەخش دەپارێزێت.

توێژینەوەیەکی پێشووتر لە ساڵی 2023 ئاماژەی بەوە کردووە کە نزیکەی 10%ی پاشماوەکانی ناو چینەکانی هەسارەکە (Stratosphere) پاشماوەی پیسکەری تێدایە کە لە سووتانی مانگە دەستکردەکان و قۆناغەکانی مووشەکەوە هاتووە. ئەم دەرئەنجامانە تیمەکەی توێژینەوەی ئێستا هان داوە بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر ئەوەی کە ئایا دەتوانن ئەم پاشماوەیانە بە ڕاستەوخۆ بگێڕنەوە بۆ پارچە پاشماوەیەکی بۆشایی ئاسمانی گەڕاو.

توێژەران تەکنەلۆژیای لایزەری (Lidar) بەکارهێناوە، کە بریتییە لە سیستەمێک کە پۆلسی لایزەر بەکاردەهێنێت کە بۆ درێژی شەپۆلی دیاریکراو ڕێکخراون و لە ماددەی دیاریکراو، وەک لیتێم، بەر دەکەون. توانیویانە چاودێری بڵاوبوونەوەی لیتێم بکەن لە نزیکەی 100 کیلۆمەتری سەرەوەی ئەڵمانیا، کە دەرکەوتووە لە قۆناغی سەرەوەی مووشەکی فالکۆن ٩ هاتبوو کە لە کاتی هەڵوەشاندنەوەیدا لەسەر ئیرلەند و شانشینی یەکگرتوو. ئەم چاودێرییانە بە شێوەی ئەندازەیی (simulations) هەسارەیی ورد، کە نیشانی دا کە باوەکانی زاڵ پاشماوەی لیتێمەکەیان لە خاڵی گەڕانەوەی مووشەکەکە لەسەر باکووری ئەتلەسییەوە بۆ ناوچەی سەرەوەی کویلۆنگسبۆرن، ئەڵمانیا، کە لایزەرەکە لێی بوو، گواستووەتەوە.

کلاودیا ستۆل، کەسێکی شارەزای کەشناس لە پەیمانگای لایبنیتز بۆ فیزیکی هەسارەیی لە ئەڵمانیا و هاوخاوەنی توێژینەوەکە، وتی: "چەند کاتژمێرێک دوای گەڕانەوەی ئەم مووشەکە، ئێمە دەیتوانی ١٠ ئەوەندە لیتێم ببینین کە لە حاڵەتی ئاساییدا دەیبینین".

هەرچەندە هەیە هاتنێکی سروشتی کانزا بۆ هەسارەکە لە بەردی ئاسمانەوە، بەڵام توێژەران هۆشداری دەدەن کە کۆی بارگرانی هەموو پاشماوەی بۆشایی ئاسمانی گەڕاو بۆ زەوی، لە داهاتوودا دەتوانێت پیسبوونی کانزایی هەسارەکە بە ڕێژەی ٤٠% زیاد بکات. لەگەڵ زیادبوونی ئارەزووی کۆمپانیا و وڵاتان بۆ هەڵدانی مانگە دەستکردەکان، چاودێریکردنی ئەم پیسکەرانە و הערلەندانی کاریگەرییە ژینگەییەکانیان ڕۆژ بە ڕۆژ گرنگتر دەبێت.

ستۆل وتی: "هەموویان زوو یان درەنگ دەسوتێن." ئەم دۆزینەوەیە هەنگاوێکی گرنگە لە تێگەیشتنی کاریگەری ژینگەیی چالاکییە بۆشایی ئاسمانەکانمان و پێویستی بۆ داڕشتنی ستراتیژی بۆ بەڕێوەبردنی پاشماوەی بۆشایی ئاسمان و کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی لەسەر هەساری زەوی جەخت دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری