توشینی هەوا لە جیهاندا لە ساڵی 2021 گەیشتە ئاستی ناساغ، بەپێی راپۆرتێکی نوێ

جیهان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

توشینی هەوا لە جیهاندا لە ساڵی 2021 گەیشتە ئاستی ناساغ، بەپێی راپۆرتێکی نوێ

هۆشدارییەکی توند دەربارەی دۆخی کوالیتی هەوای جیهانی دراوە دوای بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتێکی نوێی IQAir. ئەم لێکۆڵینەوە وردە ئاشکرای دەکات کە لە ساڵی 2021، پیسبوونی هەوا لەسەر گۆی زەوی زیادی کردووە بۆ ئاستێکی ناساغ. زۆرینەی ناوچە شارستانییەکان و وڵاتان نەیتوانیوە پابەند بن بە ستاندەردە تەندروستییە توندەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO). ئەم پیسبوونی فراوانە هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر تەندروستی گشتی، ئابووری و ژینگە.

ڕاپۆرتەکە، کە داتاکانی کوالیتی هەوای لە چەندین وێستگەی چاودێریکردنی جیهانییەوە بەدواداچووە، دەریکەوتووە کە تێکڕای پیسبوونی ساڵانەی هەوا لە هەموو وڵاتێکی شیکۆکراودا، لە پێوەرەکانی کوالیتی هەوای WHO تێپەڕیوە. جگەلەمەش، 97%ی شارەکانی ناو توێژینەوەکە نەیتوانیوە ئەم ئاستە گرنگانە بەدیبهێنێت. ئەم پێوەرانە، کە لە مانگی ئەیلولی 2021 نوێکراونەتەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێژەی قبوڵکراوی ماددە وردە (PM 2.5) - کە پیسکەرێکی زۆر مەترسیدارە - لە 10 بۆ 5 میکڕۆگرام لە هەر مەتر سێجادا کەم کردووەتەوە. گەردیلەکانی PM 2.5 دەتوانن بچنە قوڵایی سییەکان و بچنە ناو خوێنەوە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی کۆمەڵێک کێشەی تەندروستیی سەخت.

لە 6,475 شاردا کە لە ڕاپۆرتەکەدا هەڵسەنگێندراون، تەنها 222 شار توانیویانە کوالیتی هەوایەک بەدەستبهێنن کە پێوەرەکانی WHOی تێدا بەدی بێت. لە ئاستی ناوچەییدا، سێ ناوچەی جیاواز لە پێوەرەکاندا جێی سەرنج بوون: ناوچەی فەرەنسیی نیو کالدۆنیا و ناوچەکانی ئەمریکی پۆرتۆ ڕیکۆ و دورگەکانی ڤیرجینی ئەمریکا. کەمی ئەم ناوچانەی کە پابەند بوون، سروشتی فراوانی قەیرانی کوالیتی هەوا دەردەخات.

لە ڕووی جوگرافییەوە، ڕاپۆرتەکە هیندستان، پاکستان و بەنگلادێشی وەک وڵاتانی خاوەن پیسبوونی هەوای قورستر دیاریکرد، کە تێکڕای ئاستەکانیان لایەنی کەم دە ئەوەندە لە پێوەرەکانی WHO زیاتر بوون. لەبەرامبەردا، وڵاتانی سکاندیناڤیا، ئوسترالیا، کەنەدا، ژاپۆن و شانشینی یەکگرتوو وەک وڵاتانی خاوەن باشترین کوالیتی هەوا ناسێندران. هەرچەندە، تەنانەت ئەم وڵاتە پێشەنگانەش ئاستی پیسبوونی تێکڕایان 1-2 ئەوەندە لە پێوەرە پێشنیارکراوەکانی WHO بەرزتر بوو.

لەناو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، دەرئەنجامەکانی IQAir ئاماژەیان بەوە کردووە کە لە ساڵی 2021دا، پیسبوونی هەوا لە پێوەرەکانی WHO دوو بۆ سێ ئەوەندە تێپەڕیوە. گلۆری دۆلفین هەمیس، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری IQAirی باکووری ئەمریکا، ئەم بارودۆخە نیگەرانکەرەی بۆ چەند هۆکارێک گەڕاندەوە. ئەو ئاماژەی بە بەردەوامی پشت بەستنی وڵاتەکە بە سووتەمەنییە نەوتەکان، زیادبوونی مەترسییەکانی ئاگرە بەربڵاوەکان، و جێبەجێکردنی ناتەواوی ڕێنماییە ژینگەییەکان وەک یاسای هەوای پاک لە نێوان بەڕێوەبەرایەتییە جیاوازەکاندا کرد. هەمیس جەختی کردەوە: "پشت بەستنی قورسمان بە سووتەمەنییە نەوتییەکان، بەتایبەتی بۆ گواستنەوە، و شکستهێنانمان لە گواستنەوە بۆ چارەسەرییە سفر-فیزیکییەکان، کاریگەری وێرانکەری هەیە لەسەر کوالیتی هەوا کە ئێمە لە شارە گەورەکاندا ئەزموونی دەکەین."

کاریگەرییە تەندروستییەکانی تیشکدان بە PM 2.5 قووڵن. ئەم گەردیلە وردانە، کە لە سەرچاوەکانی وەک سوتاندنی سووتەمەنییە نەوتییەکان، گەردەلوولە خۆڵینەکان و ئاگرە بەربڵاوەکانەوە سەرچاوە دەگرن، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بە کۆمەڵێک کێشەی تەندروستییەوە بەستراونەتەوە، لەوانە نەخۆشی سیلیاک، نەخۆشییەکانی دڵ و چەندین نەخۆشیی هەناسە. WHO پێشبینی دەکات کە لە ساڵی 2016دا، نزیکەی 4.2 ملیۆن مردنی پێشوەختە پەیوەندییان بە تیشکدان بە ماددە وردە هەبووە. ئەگەر پێوەرەکانی ساڵی 2021 لەو ساڵەدا جێبەجێ کرابوون، WHO پێشبینی دەکات کە نزیکەی 3.3 ملیۆن مردنی کەمتر بەهۆی پیسبوونەوە ڕووی بدایە.

ڕاپۆرتەکە هەروەها ئاماژەی بە کەموکووڕییەکی بەرچاو لە داتاکاندا کرد، بەتایبەتی لە وڵاتانی تازە گەشەسەندوو لە ئەفریقیا، باشووری ئەمریکا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کەمی وێستگەکانی چاودێریکردنی کوالیتی هەوا لەم ناوچانەدا، بۆشاییەکی گرنگ دروست دەکات لە تێگەیشتنی ئاستی ڕاستەقینەی پیسبوون و کاریگەرییەکانی. هەمیس وتی: "کاتێک داتاکانت نییە، تۆ بەڕاستی لە تاریکیدایت." سەرەڕای ئەم ئاستەنگانە، هەندێک ناوچە گەشەسەندنیان بەخۆوە بینیوە، وڵاتی چاد لە ئەفریقا، یەکەمجارە لە ڕاپۆرتەکەدا بێت بەهۆی باشبوونی تۆڕی چاودێریکردنییەوە. هەرچەندە، IQAir دەریکەوت کە ئاستی پیسبوونی هەوای چاد دووەم بەرزترین ئاستە لە جیهاندا، تەنها لە دوای بەنگلادیشەوە.

لە لایەکی ئەرێنییەوە، چین، سەرەڕای ئەوەی لە وڵاتانی خاوەن ئاستی پیسبوونی بەرزدا هاتووە، لە ساڵی 2021دا کوالیتی هەوای باشتر پێشاندا. زیاتر لە نیوەی شارەکانی چین کە شیکۆکراونەتەوە، ئاستی پیسبوونی کەمتر بووە بە بەراورد بە ساڵی پێشوو. پەکین، پایتەخت، بەردەوام بووە لەسەر پێنج ساڵ گەشەسەندنی کوالیتی هەوا، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتەکانی حکومەت بۆ کەمکردنەوەی پیشەسازییە پیسکەرەکان لە شارەکەدا.

ڕاپۆرتەکە لێکۆڵینەوەی زیاتر بۆسەر سیستەمە ژینگەییە گرنگەکان فراوان کرد، و ئاماژەی بەوەدا کە دارستانە باراناوییەکانی ئەمازۆن، کە زۆرجار وەک بەرگرییەکی گرنگ لە دژی گۆڕانی کەشوهەوا دادەنرێت، ساڵی ڕابردوو زیاتر گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی (CO2) دەرکردووە لەوەی کە هەڵی مژیبوو. لەناوبردنی دارستانەکان و ئاگرە بەربڵاوەکان ئەم سیستەمە ژینگەییە گرنگە بە توندی دەخەنە مەترسییەوە، کە دەبێتە هۆی پیسبوونی هەوا و خراپتربوونی گۆڕانی کەشوهەوا. هەمیس هۆشداری دا: "ئەمە هەمووی بەشێکە لەو هۆکارەی کە دەبێتە هۆی گەرمبوونی جیهانی یان دەبێتە هۆی گەرمبوونی جیهانی."

لە کۆتاییدا، ڕاپۆرتی IQAir وەک هۆشدارییەکی گرنگ کاردەکات، کە پێویستی هەنگاوی یەکگرتووی جیهانی دادەمەزرێنێت. جەخت لەسەر پێویستی حکومەتەکانی جیهان دەکاتەوە بۆ جێبەجێکردنی پێوەرە نیشتمانییە توندترەکانی کوالیتی هەوا، وەبەرهێنان لە سەرچاوە وزەی پاکتر، و پەسەندکردنی سیاسەتێک کە چالاکانە کوالیتی هەوای باشتر پەرەپێبدات بۆ پاراستنی تەندروستی گشتی و داھاتووی زەوی.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری