جیمی لای لە هۆنگ کۆنگ سزای 20 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێنرا، نیگەرانییە جیهانییەکان لەسەر ئازادیی رۆژنامەگەری زیاد دەکەن

هۆنگ کۆنگ - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

جیمی لای لە هۆنگ کۆنگ سزای 20 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێنرا، نیگەرانییە جیهانییەکان لەسەر ئازادیی رۆژنامەگەری زیاد دەکەن

جیمی لای، گەورەبازرگانی میدیایی داکۆکیکار لە دیموکراسی لە هۆنگ کۆنگ، ڕۆژی دووشەممە سزای 20 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێنرا، لە بڕیارێکدا کە سەخترین سزایە تا ئێستا بەپێی یاسای ئاسایشی نیشتمانیی مشتومڕاوی شارەکە دەردەکرێت. ئەم بڕیارە خاڵێکی وەرچەرخانە لە هەڵمەتی بەردەوامی پەکین بۆ هەڵوەشاندنەوەی ناڕەزایەتییەکان لەم ناوچە نیمچە-سەربەخۆیەدا، کە ئیدانەکردنی بەرفراوانی لەلایەن حکومەتە ڕۆژئاواییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە بەدوای خۆیدا هێناوە، سەبارەت بە دابەزینی خێرای ئازادیی رۆژنامەگەری و سەروەریی یاسا لە هۆنگ کۆنگ.

لای، هاوڵاتییەکی بەریتانی تەمەن 78 ساڵ و لەدایکبووی چین، بۆ دەیان ساڵ کەسایەتییەکی دیار بووە لە بزووتنەوەی دیموکراسیخوازی هۆنگ کۆنگ و ڕەخنەگرێکی ڕاشکاوی پارتی کۆمۆنیستی چین بووە. دادگا بە تۆمەتی "پیلانگێڕی بۆ هاوکاری لەگەڵ هێزە بیانییەکان" و "پیلانگێڕی بۆ بڵاوکردنەوەی مادەی هاندان" تاوانباری کرد، ئەم تۆمەتانە لە کۆبوونەوەکانی لەگەڵ سیاسەتمەدارانی ئەمریکی و کارەکانی لە ڕۆژنامەکەی، ئەپڵ دەیلی (Apple Daily)، کە ئێستا داخراوە، سەرچاوە دەگرن. ئەم سزایە توندە، کە لە سزاکانی پێشووی ڕۆژنامەنووسانی دیکە بەپێی هەمان یاسا زیاترە، ئاماژەیە بۆ بڕیاری نەگۆڕی دەسەڵاتداران بۆ سەرکوتکردنی هەر جۆرە ئۆپۆزیسیۆنێک.

دوای دەرچوونی سزاکە، لای زەردەخەنەی کرد و دەستی بۆ گالێری گشتی لە هۆڵی دادگا ڕاوەشاند، لەکاتێکدا هاوسەرەکەی، تێرێزا لای، بەبێ هەست دانیشتبوو. کچەکەی، کلێر لای، سزاکەی بە "دڵتەزێن و دڵڕەقانە" وەسف کرد، و هۆشداری دا کە باوکی "لە پشت شیشەکانەوە وەک شەهیدێک دەمرێت" بەهۆی تەمەنی و کێشە تەندروستییە تۆمارکراوەکانی، لەوانە شەکرە، بەرزیی فشاری خوێن و گیرانی دەمارێک لە یەکێک لە چاوەکانی. خراپبوونی باری تەندروستی تەنها نیگەرانییە مرۆییەکان زیاد دەکات کە لەلایەن خێزانەکەی و حکومەتە ڕۆژئاواییەکانەوە دەربڕدراون.

دۆسیەی جیمی لای وەک وێنەیەکی سیمبولییە بۆ داخورانی خێرای ئازادییەکان لە هۆنگ کۆنگ لەدوای سەپاندنی یاسای ئاسایشی نیشتمانی لە ساڵی 2020. ئەم ناوچەیە، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان ناوەندێکی دارایی ئازاد بوو و خاوەنی ڕۆژنامەگەرییەکی زیندوو و ناڕەزایەتیی شەقامە بەردەوامەکان بوو، لەدوای گەڕانەوەی بۆ ژێر دەسەڵاتی چین لە ساڵی 1997ەوە، ئۆتۆنۆمییەکەی بە شێوەیەکی بەردەوام کەم بووەتەوە. ڕۆژنامەی ئەپڵ دەیلی (Apple Daily)، کە لای لە ساڵی 1995 دایمەزراند، چرایەک بوو بۆ ئەم ئازادییە لەدەستچووانە، کە بە هەڵچوونی، سەربەخۆیی و شانازیی داکۆکیکردن لە دیموکراسی ناسرابوو تاوەکو لە ساڵی 2021 ناچار کرا دابخرێت.

بڕیاری دادگا تەنها بە لایەوە نەوەستا؛ بەڵکو سزای توندی بەسەر شەش کارمەندی پێشووی ڕۆژنامە داخراوەکەیدا سەپاند. هەر یەک لە سەرنووسەری گشتی لاو وای-کۆنگ، سەرنووسەری جێبەجێکار لام مان-چۆنگ، و نووسەری دەستەی نووسەران فۆنگ وای-کۆنگ، سزای 10 ساڵ زیندانییان بەسەردا سەپێنرا. نووسەرانی دەستەی نووسەران و بڵاوکەرەوەکانی دیکە سزای بەرچاویان پێدرا کە لە حەوت ساڵ و سێ مانگەوە تا شەش ساڵ و نۆ مانگ بوو. ئەم سزایانە بە شێوەیەکی بەرچاو درێژترن لەوانەی پێشتر بە ڕۆژنامەنووسانی سایتێکی هەواڵی تری داکۆکیکار لە دیموکراسی، ستاند نیوز (Stand News)، درابوون، کە ستانداردێکی نوێ و توندتر بۆ سنووردارکردنی ئازادیی رۆژنامەگەری لە شارەکەدا دادەنێت.

ئەم بڕیارانە کاردانەوەی توندی نێودەوڵەتییان لێکەوتەوە. حکومەتە ڕۆژئاواییەکان، لەوانە بەریتانیا و ئەمریکا، دادگاییکردنەکەیان بە سیاسی وەسف کرد و داوای ئازادکردنی لای-یان کرد. سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، کێر ستارمەر، دۆسیەی لای-ی لەگەڵ سەرۆکی چین شی جین پینگ باس کرد، لەکاتێکدا وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، ئیڤێت کوپەر، داوای ئازادکردنی کرد بەهۆی هۆکارە مرۆییەکانەوە. لە ئەمریکاش، سیناتۆر جێف مێرکلی پشتیوانی لە پڕۆژە یاسایەکی دوو حزبی کرد بۆ داخستنی نووسینگەکانی ئابووری و بازرگانی هۆنگ کۆنگ، کە وەک نوێنەرایەتی دیپلۆماسیی ڕاستەقینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا کاردەکەن.

پەکین، لە لای خۆیەوە، ئەم ڕەخنانەی بە "دەستتێوەردانی ئاشکرا" لە کاروباری ناوخۆی خۆی ڕەتکردەوە. وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین، لین جیان، جەختی لەوە کردەوە کە دۆسیەی لای بابەتێکی ناوخۆییە، و داوای لە وڵاتانی پەیوەندیدار کرد کە ڕێز لە سەروەریی چین بگرن و پابەند بن بە سەروەریی یاسا لە هۆنگ کۆنگ. ئەم لێدوانانە جەخت لە دابەشبوونی قووڵ لەنێوان چین و ڕۆژئاوا دەکەنەوە سەبارەت بە لێکدانەوەی یاسا و ئازادییەکان لە هۆنگ کۆنگ.

سزای جیمی لای ساتێکی وەرچەرخانە، نەک تەنها بۆ داهاتووی ڕۆژنامەگەری لە هۆنگ کۆنگ، بەڵکو بۆ ناوبانگی شارەکە وەک ناوەندێکی نێودەوڵەتی. داکۆکیکارانی ئازادیی ڕۆژنامەگەری دەڵێن کە پێناسەی نادیاری یاسای ئاسایشی نیشتمانی بۆ دەستتێوەردانی دەرەکی دەتوانرێت بە شێوەیەکی فراوان بۆ کاری ڕۆژنامەوانی ئاسایی بەکاربهێنرێت، کە بە شێوەیەکی بەرچاو مەترسییەکان بۆ ڕۆژنامەنووسانی کارگێڕ لە شارەکەدا زیاد دەکات. وەک جۆدی گینزبێرگ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری لیژنەی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان، دوای دەرچوونی سزاکە ڕایگەیاند: "سەروەریی یاسا لە هۆنگ کۆنگ بە تەواوی وێران بووە. بڕیارە قێزەونەکەی ئەمڕۆ دوایین بزمارە لە تابووتی ئازادیی ڕۆژنامەگەری لە هۆنگ کۆنگ."

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری