ساردترین "ئەستێرە"کانی گەردوون لەوانەیە لە ڕاستیدا مەگا struttureی بێگانە بن

ویلایەتە یەکگرتووەکان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ساردترین "ئەستێرە"کانی گەردوون لەوانەیە لە ڕاستیدا مەگا struttureی بێگانە بن

چەمکی "گەۆی دایسۆن" زانایان و ئارەزوومەندانی زانستی خەیاڵی لە کاتێکەوە سەرسام کردووە کە فیزیکزان فریمەن دایسۆن یەکەم جار لە ساڵی ١٩٦٠ پێشنیاری کرد. ئەم مەگا strutture ھیپۆتەتییە، کە وەک ڕێگەیەک بۆ شارستانییەکی زۆر پێشکەوتوو بۆ قۆرخکردنی تەواوی وزەی ئەستێرەی خانەخوێیەکەی داڕێژراوە، بووەتە ئامانجێکی سەرەکی لە گەڕان بۆ زیرەکی بێگانە (SETI). لە کاتێکدا کە بیرۆکەی گۆی دایسۆن - یان، لە لێکدانەوەی نوێتردا، "سەرۆی دایسۆن" کە لە چەندین پێکهاتەی بچووکتر پێکدێت - تیۆری دەمێنێتەوە، گەردوونناسەکان بە چڕی بەدوای ڕێگاکاندا دەگەڕێن بۆ ئاشکراکردنی ئەم جۆرە strutture.

وتارێکی نوێ، کە لەسەر arXiv وەک پێش بڵاوکراوەکە بەردەستە و زووانە لە گۆڤاری *Universe* بڵاودەکرێتەوە، بە وردی ئەم پرسیارە تاووتوێ دەکات. ئەم لێکۆڵینەوەیە، کە لەلایەن ئەمیرنەزەم ئەمیری لە زانکۆی ئارکانساس نووسراوە، ئامانج لێی ناسینەوەی جۆرە تایبەتەکانی ئەستێرەکانە کە گۆی دایسۆن یان سەرۆکەکەیان زۆرترین ئەگەری دۆزینەوەیان لە دەوروبەریان هەیە. ئەم لێکۆڵینەوەیە دەتوانێت ستراتیژییەکانی ئێمە بۆ گەڕان بەدوای ئیمزە تەکنۆلۆژییەکانی بێگانە بە شێوەیەکی بەرچاو ورد بکاتەوە.

بێ گومان، یەکێک لە کاندیدە سەرەکییە دیاریکراوەکان ئەستێرەی سووری بچووک (Red Dwarf) ە. ئەم ئەستێرانە زۆرترین جۆری گەلەئەستێرەی ڕێگەی شیری ئێمەن و بە خێرایی زۆر سستى سووتاندنی سووتەمەنی ناوکیان ناسراون. ئەم سوتانە سستە ژیانیان بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ دەکات، کە ئەگەری هەیە ملیارها ساڵ بێت - زۆر زیاتر لە تەمەنی ئێستای گەردوون. جگە لەوەش، ئەستێرە سوورە بچووکەکان بەراورد بە خۆرەکەمان بچووکترن. بەپێی لێکۆڵینەوەکە، سەرۆی دایسۆن دەتوانێت بە تیۆری لە دەوروبەری ئەستێرەیەکی سووری بچووک دروست بکرێت لە ماوەی ٠.٠٥ بۆ ٠.٣ یەکەی گەردوونی (AU) لە ڕوویەوە، کە تێچووی ماددە کەمە.

ئەستێرە سپییە بچووکەکان (White Dwarfs) وەک کاندیدێکی تری سەرنجڕاکێش دەردەکەون، کە ڕەنگە لە ڕووی تێچووی ماددەکانەوە زیاتر سوودبەخش بن. ئەمانە پاشماوەی چڕ و ساردبووەوەی ئەستێرەکانی وەک خۆرەکەمانن کە سووتەمەنی ناوکیان تەواو بووە و داڕوخاون. ئەوان کورت دەبنەوە بۆ نیوەتیرەی زۆر بچووک، زۆرجار تەنها نزیکەی ١٪ی قەبارەی ڕاستەقینەی خۆیان. بۆ ئەستێرەیەکی سپی بچووک، سەرۆی دایسۆن دەتوانێت زۆر نزیکتر دابنرێت - تەنها چەند ملیۆن کیلۆمەتر لە ڕوویەوە. ئەم نزیکبوونە ئاڵۆزییە ئەندازیارییەکانی دروستکردنی ئەم struttureە گەورەیە بە وردی کەم دەکاتەوە. هەروەها ئەستێرە سپییە بچووکەکان وزە بە جێگیرییەکی بەرچاو بۆ ملیارها ساڵ دەردەدەن، کە سەرچاوەیەکی وزەی جێگیر و درێژخایەن بۆ شارستانییەکی پێشکەوتوو دابین دەکەن.

نهێنیی ناسینەوەی ئەم مەگا strutture ھیپۆتەتییەکان لەوەدایە کە چۆن تایبەتمەندییە بینراوەکانی ئەستێرە خانەخوێکانیان دەگۆڕن. گەردوونناسەکان بە شێوەیەکی گشتی لە "دیاگرامی هێرتزسپرونگ-ڕاسڵ" (H-R diagram) کە ئەستێرەکان بەپێی پلەی گەرما و ڕووناکیەکەیان پۆل دەکات، بۆ پۆلێنکردنیان بەکاری دەهێنن. بەڵام، گۆی دایسۆن بە شێوەیەکی بنەڕەتی شێوازی ئەستێرەیەک لەم دیاگرامەدا دەگۆڕێت. بە پێناسە، گۆی دایسۆن نزیکەی هەموو وزەی تیشکدەرەوەی ئەستێرەکە دەگرێت. چونکە وزە نابێت دروست بکرێت یان لەناو بچێت، ئەم وزە گیرخواردووە دەبێت دووبارە تیشک بدرێتەوە. گۆیەکە خۆی ئەم وزەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی وەک گەرما یان ڕووناکی ژێر سوور، نەک وەک ڕووناکی بینراو، دەردەدات. لە ئەنجامدا، سیستەمی ئەستێرە-گۆی دایسۆن بە شێوەیەکی بەرچاو جیاواز لە ئەستێرەیەکی ڕووت دەردەکەوێت.

لە دیاگرامی H-R، ئەستێرەیەک کە بە گۆی دایسۆن داپۆشراوە، بە شێوەیەکی بەرچاو بەرەو ڕاست دەجوڵێت، کە ئاماژە بە پلەیەکی گەرمی زۆر نزمتر دەکات. لە کاتێکدا کە ڕووناکی گشتی دەتوانێت یەک بێت (چونکە وزە پارێزراوە و دووبارە تیشک دەدرێتەوە)، دابەشبوونی سپێکتراڵیەکەی بە تەواوی دەگۆڕێت. گۆیەکە وزەی ئەستێرەکە وەک تیشکی ژێر سوور دەردەدات. چونکە دیاگرامەکانی H-R زۆرجار ڕووناکی بولۆمیتری (کۆی دەرپەڕاندنی وزە بەسەر هەموو شەپۆلەکاندا) بەکاردەهێنن، سیستمەکە دەتوانێت لە هەمان شوێنی ستوونییدا دەربکەوێت، بەڵام شوێنی ئاسۆییەکەی پلەیەکی گەرمی زۆر کەمتر لە ئەستێرەکە خۆی نیشان دەدات. ئەستێرەیەکی سووری بچووکی نموونەیی لە کەناری خوارەوەی ڕاستی دیاگرامی H-R دا جێگیر بووە بە پلەی گەرمی ڕووی نزیکەی ٣٠٠٠ کیلڤن (K). بەڵام، گۆی دایسۆن کە دەوری داوە، پلەی گەرمی کاریگەرەکەی دەتوانێت تا ٥٠ K کەم بێت. ئەم پلەی گەرمی نزمە لە ئەستێرە سروشتییەکاندا بوونی نییە، کە ئەم تایبەتمەندییانە دەکاتە کاندیدی پلە یەک بۆ دۆزینەوەی سەرۆی دایسۆن.

نیشانەیەکی تری گرنگ نەبوونی تۆزە. ئەستێرە سروشتییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی کە سیستەمی گەلەئەستێرەیان هەیە، زۆرجار ئیمزەی سپێکتراڵی تۆزی سیلیکاتی نیشان دەدەن، کە ئاماژەیە بۆ دیسکی دەوروبەری. گۆی دایسۆن، کە struttureیەکی دەستکردی پانێلی سافە، ئەم تۆزەی دەوروبەری نابێت. لە ئەنجامدا، شیکاری سپێکتۆگرافی سیستەمێکی ئەستێرەیی کە سەرۆی دایسۆنی تێدایە، بە شێوەیەکی بەرچاو "پاک" لە ئیمزەی تۆز دەردەکەوێت.

مۆدێلی "سەرۆ" دان بە ئاڵۆزییە ئەندازیارییە گەورەکانی دروستکردنی گۆی تەواو و ڕەقدا دەنێت. חי calculationsەکان پێشنیار دەکەن کە تەنانەت بۆ ئەستێرە بچووکترەکان، گۆی ڕەق بەهۆی گرژی ماددە و هێزەکانی ڕاکێشانەوە لە ڕووی فیزیاییەوە مەحاڵە. چەمکی سەرۆ، لەگەڵ بۆشایییە مەبەستدارەکانی نێوان پانێلەکانی کۆکەر یان گۆڕانی قەبارە، struttureەکە زیاتر ئەنجام دەدات. بەڵام، ئەم بۆشاییانە دەتوانن بببنە هۆی ڕەفتاری ناجێگیری ئەستێرە. کاتێک سەرۆک دەسوڕێتەوە، ئەم بۆشاییانە دەبنە هۆی ناجێگیری لە شێوازی ڕووناکی بینراو - شێوازی ڕووناکی بە تێپەڕبوونی کات - کە نموونەی نا-سروشتی ڕووناکی دروست دەکەن کە دەتوانرێت لەلایەن گەردوونناسەکانەوە ئاشکرا بکرێت.

تێلێسکۆپی گەردوونی جەیمس وێب (JWST)، بە هەستیاری بێ هاوتای لە سپێکتری ژێر سووردا، بە شێوەیەکی نموونەیی جێگیر کراوە بۆ ئاشکراکردنی ئیمزە گەرمییەکانی گۆی دایسۆن. ئامرازە کۆنەکان وەک گەڕانی پان-فراوان بە شێوەی ژێر سوور (WISE) ــیش بەکاردەهێنرێت لەم گەڕانەدا. لێکۆڵینەوەی دوایی، لەوانە کاری پڕۆژەی هێفێستۆس (Project Hephaistos) کە لە ئایاری ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە، حەوت کاندیدی بەهێزی گۆی دایسۆنیان لەنێو پێنج ملیۆن ئەستێرەدا دیاریکرد، کە هەموویان ئەستێرەی سووری بچووک بوون. یەک کاندید دواتر ڕەتکرایەوە بەهۆی بوونی کونێکی گەورەی ڕەش لە پاشبنەمادا، کە خوێندنەوە نائاسایییەکانی لاسایی دەکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، پێنج کاندیدی ماوە مافی لێکۆڵینەوەی زیاتریان هەیە. وتارەکەی ئەمیری نوێ ئامرازێکی شیکاری باشتر بە گەردوونناسەکان دەبەخشێت، کە پێوەرەکانی ناسینەوەی ئەم ئیمزە تەکنۆلۆژییە بێدەسەڵاتە ورد دەکاتەوە و ئێمە نزیکتر دەکاتەوە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکە: ئایا ئێمە تەنهاین؟

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری