شەیدایی گەشت و گوزار لەوانەیە لە DNAـماندا بێت: توێژینەوەیەک پەیوەندی نێوان جین و ئارەزووی کۆچ ئاشکرا دەکات

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

شەیدایی گەشت و گوزار لەوانەیە لە DNAـماندا بێت: توێژینەوەیەک پەیوەندی نێوان جین و ئارەزووی کۆچ ئاشکرا دەکات

ئەو ویستە سروشتییەی کە بۆ کۆکردنەوەی شتومەک و گەڕان بە دوای ئاسۆ نوێیەکاندا هەیە، تایبەتمەندییەک کە وا دیارە هەندێک کەس لەدایکبوونیانەوە پێناسە دەکات، لەوانەیە بنەمایەکی بایۆلۆژی هەبێت کە لە پێکهاتەی بۆماوەیی ئێمەدا ڕیشەی هەبێت. لێکۆڵینەوەیەکی نوێی زانستی ئاماژە بەوە دەدات کە ڕەگەزە بۆماوەییەکان کە پەیوەندییان بە گەشەی زانستی و ڕەفتاری مەترسیخواردنەوە هەیە، لەوانەیە بەشێکی هۆکارەکانی دیاریکردنی ئەوە ڕوون بکەنەوە کە بۆچی هەندێک کەس هەڵدەبژێرن کە لە شوێنی لەدایکبوونیانەوە دوور ببن. ئەم دۆزینەوانە، کە DNAـی مرۆڤ بە ئارەزووەکانی کۆچەوە دەبەستنەوە، هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، کە هێزە نەوەییەکانیان کە شێوەیان بە جوڵەی جۆری ئێمە داوە، ڕوون دەکەنەوە.

لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوانی بۆماوەیی، کە دەرەنجامە سەرەتاییەکانی لە ٦ی شوباتدا لە bioRxiv.org بڵاوکرایەوە، پێشنیار دەکات کە ئارەزووی کەسێک بۆ جوڵان و دامەزراندنی بنکە لە شوێنێکی تر، بەتایبەتی لەسەر دووری زۆر، بەشێکی پەیوەستە بە میراتی بۆماوەیی. توێژەران پێیان وایە کە ئەم پێشینە بۆماوەییانە لە گەشەی سەرەتایی مێشکدا جێگیر بوون. گرنگ ئەوەیە، کە نیشانە بۆماوەییە ناسراوەکان تەنها لەناو دانیشتوانی ئەمڕۆدا نین، بەڵکو لەناو جێنۆمی مرۆڤی کۆنیشدا کە هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، بوونیان هەیە. ئەمەش ئاماژە بەوە دەکات کە هاندەری کۆچ بریتییە لە تێکەڵەیەکی ئاڵۆز لە هۆکارەکان، لەوانەش فشاری ژینگەیی، دەرفەتی کۆمەڵایەتی-ئابووری، و ڕەگەزە بایۆلۆژییە ناوخۆییەکان کە پەیوەندییان بە زانین و ئارەزووی مەترسیخواردنەوە هەیە، ڕەگەزێک کە لە ڕووی نەوەییەوە سوودبەخش بوون.

ئیڤان کوزێتسۆڤ، پسپۆڕی بۆماوەیی ڕەفتاری لە زانکۆی تارتو لە ئیستۆنیا، کە بەشداری لێکۆڵینەوە نوێیەکە نەبووە، وتی: "شتێک لە جێنۆمەکەماندا هەیە کە کاریگەری لەسەر بڕیارەکانمان" بۆ جوڵان هەیە. ئەو وتی کە ئەم لێکۆڵینەوەیە ڕێگەی نوێ بۆ تێگەیشتن لە هاندەرە بنەڕەتییەکانی کۆچی مرۆڤی دەکاتەوە.

لە لێکۆڵینەوە نوێیەکەدا، جاکۆب مایکلسۆن، پسپۆڕی بۆماوەیی مێشک لە زانکۆی ئایۆوا و هاوکارەکانی، داتای بۆماوەیی نزیکەی ٢٥٠,٠٠٠ کەسی لە شانشینی یەکگرتوو شیکردەوە. ئەوان دووری جوگرافیای کەسێک لە شوێنی لەدایکبوونی لەگەڵ نموونە دیاریکراوەکانی DNA لەسەر جێنۆمەکانیاندا بەراورد کرد. لێکۆڵینەوەکە ئاشکرای کرد کە ئەو کەسانەی کە دووری زیاتریان بڕیوە، ئەگەری زیاتریان هەبووە کە گۆڕانکاریی بۆماوەیی دیاریکراو هاوبەش بن. ئەم گۆڕانکارییانە بەشدارن لە گەشەی مێشک، بەتایبەتی لەو خانە دەمارییانەدا کە وەک خانە دەمارییە هێوەرەکان (excitatory neurons) ناسراون. ئەم خانە دەمارییانە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە کارە زانستییە بنەڕەتییەکان وەک فێربوون، پلاندانان، و هەڵسەنگاندنی ئەنجامە ناڕوونەکان، کە پێشینەیەکی بایۆلۆژی بۆ گەڕان بەدوای ژینگەی نوێ یان دەرفەتدا پیشان دەدات.

لە کاتێکدا کە ئەم جیاوازییە بۆماوەییانە تەنها بەشێکی کەم (نزیکەی ٥٪) لە ڕەفتاری کۆچ ڕوون دەکەنەوە، هێڵکارییەکە تەنانەت دوای کۆنترۆڵکردنی هۆکارە گرنگەکانی دیکە وەک خوێندن و تەندروستی، بەهێز مایەوە. ئەمەش ئاماژە بەوە دەکات کە ویستی کۆچ تەنها بە دەستکەوتی خوێندن یان باشی تاکەکەسی نییە، بەڵکو لانیکەم بەشێکی، بنەمایەکی بایۆلۆژی هەیە.

سنووری لێکۆڵینەوەکە لە دانیشتوانی ئەمڕۆ تێپەڕی. تیمی مایکلسۆن هەروەها زنجیرەکانی DNAـی کۆنی زیاتر لە ١٣٠٠ کەسیان پشکنینی بۆ کرد کە تا ١٠,٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا ژیاون. بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، هەمان گۆڕانکارییە بۆماوەییە پەیوەست بە کۆچ، پێشبینی ئەوەیان کرد کە خەڵک لە ژیانیاندا چەند دوور کەوتوونەتەوە، کە بە دووری نێوان شوێنی لەدایکبوون و گۆڕستانەکاندا پێوانە کراوە. زیاتر لەوە، ڕێژەی ئەم گۆڕانکارییانە لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا زیادیکردووە، کە ئاماژە بەوە دەدات کە هەڵبژاردەی سروشتی لەوانەیە ڕەگەزەکانی پەیوەست بە جوڵە و گەڕان پشتگیری کردبێت کاتێک مرۆڤەکان لە ناوچە نوێیەکاندا بڵاوبوونەتەوە. ئەم سوودە نەوەییە لەوانەیە ڕۆڵێکی گرنگی لە داگیرکردنی سەرکەوتووی ژینگەی جۆراوجۆردا بینیبێت.

کاریگەری ئەم ئارەزووە کۆنانە تا ئەمڕۆش بەردەوامە. سەدەکان دوای سەردەمی گەڕان، کە شێوەکانی جوڵەی مرۆڤی جیهانی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی، ئەم پێشینە بۆماوەییانە بەردەوامن لە کاریگەری لەسەر ئەوەی کێ دەجوڵێت و سوودە ئابوورییەکان بەر کوێ دەکەون. لێکۆڵینەوەکە پەیوەندییەکی ئەگەری لە نێوان شێوەکانی کۆچی مێژوویی و دیمەنە ئابوورییەکانی ئێستادا پێشنیار دەکات.

لێکۆڵینەوەیەکی جیاواز کە لەسەر داتای ئەمریکی تمرکزی کردووە، ئاماژەی بەو ڕۆڵە داوە کە ئەم ڕەگەزە بۆماوەییانە لە داڕشتنی سامانە ئابوورییە ناوچەییەکاندا دەگێڕن. توێژەران "پێوانەی کۆچ"ـێکی ناوەندییان – پێوانەیەکی بنکەدار لەسەر DNA بۆ ئاستی ئارەزووی تاک بۆ دوورکەوتنەوە لە ماڵ – بۆ خەڵک لە ٢٢٢ شارۆچکەدا، بە بەکارهێنانی داتای بۆماوەیی زیاتر لە ٣٠٠٠ گەورەساڵ کە لە لێکۆڵینەوەیەکی نەخۆشی دەرونیدا بەشداربوون، ژماراند. ئەوان دۆزیانەوە کە شارۆچکەکانی زیاتر خەڵکیان بە دەست هێناوە کە خاوەنی ئەم جێنە بۆماوەییانەی پەیوەست بە کۆچ بوون، لە قۆناغەکانی دواتردا گەشەی داهات خێراتر بووە. ئەم پەیوەندییە پێشنیار دەکات کە کۆچبەرانی دوور، لەوانەیە بە هێنانی شارەزایی نوێ، بیرۆکەی نوێ، یان ڕۆحی مەترسیخواردن بۆ کۆمەڵگا نوێکان، بەشداری چالاکی ئابووری ناوچەیی بکەن.

بەڵام، زاناکان جەخت دەکەنەوە کە ئەم لێکۆڵینەوەیە تاقیکارییە و ناتوانێت پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هۆکار و ئەنجام دامەزرێنێت. "ئەمە زۆر لۆژیکییە،" ڤاسیلی پەنکراتۆڤ، پسپۆڕی بۆماوەیی گەشەسەندوو لە زانکۆی تارتو، کە لەگەڵ کوزێتسۆڤدا ساڵی پار لێکۆڵینەوەیەکی پەیوەست بە جێنەکان و شێوەکانی کۆچی لە وڵاتەکەیاندا بڵاوکردەوە. بەڵام پەنکراتۆڤ وتی، "هەر کاتێک بچیتە ناو بواری بۆماوەیی ڕەفتاری کۆمەڵایەتی، هەموو شتێک زۆر ئاڵۆز دەبێت."

لێرە کلیک بکە