ڕووناککردنەوەی ڕابردووی دوورمان: دروستکردنەوەی دیجیتاڵی 'پێ بچووک' ڕوخسارێکی نوێی پێدەبەخشێت و پەیوەندییە پەرەسەندنە سەرسوڕهێنەرەکان ئاشکرا دەکات

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ڕووناککردنەوەی ڕابردووی دوورمان: دروستکردنەوەی دیجیتاڵی 'پێ بچووک' ڕوخسارێکی نوێی پێدەبەخشێت و پەیوەندییە پەرەسەندنە سەرسوڕهێنەرەکان ئاشکرا دەکات

لە هەنگاوێکی گەورەدا بۆ زانستی مرۆڤناسی کۆن، زانایان بە وردی ڕوخساری 'پێ بچووک'یان دروستکردووەتەوە، کە باو باپیرێکی کۆنی مرۆڤە و ئێسکەپەیکەرەکەی کە تەمەنی 3.67 ملیۆن ساڵە، چاوپێکەوتنێکی دەگمەن پێشکەش دەکات سەبارەت بە تابلۆی ئاڵۆزی پەرەسەندنی مرۆڤ. ئەم ئاشکراکردنە دیجیتاڵییە ئاڵۆزە، کە لە بڵاوکراوەیەکی نوێدا لە گۆڤاری Comptes Rendus Palevol بە وردی باسکراوە، نەک تەنها مرۆڤایەتی بە ڕوخسارێکی ڕوونتر لە یەکێک لە کۆنترین خزمەکانی نزیکی خۆی ئاشنا دەکات، بەڵکو بەڵگەی سەرنجڕاکێشیش پێشکەش دەکات کە ئاماژە بە پەیوەندییە چاوەڕواننەکراوەکان دەکات لەگەڵ دانیشتوانی هۆمینینی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا، کە بەمەش بەشەکانی کۆچکردنی سەرەتایی باو باپیران بە شێوەیەکی پۆتانسییەل نوێ دەنووسێتەوە.

گەشتەکە بۆ ڕوخساری نوێی 'پێ بچووک' زیاتر لە دوو دەیە لەمەوبەر دەستی پێکرد. یەکەم پارچەکانی ئەم ئێسکەپەیکەرە نایابە – ئێسکە بچووکەکانی پێ – بە ڕێکەوت لە ساڵی 1994 لە ناو سندوقێک لە پاشماوەکاندا لە زانکۆی ویتواترسراند لە یۆهانسبۆرگ، باشووری ئەفریقا دۆزرایەوە. ئەم دۆزینەوە سەرەتاییە بووە هۆی گەڕانێکی چڕ کە دوای سێ ساڵ، توێژەرانی گەیاندە ئەشکەوتەکانی ستێرکفۆنتین، نزیکەی 50 کیلۆمەتر دوورتر. لەوێ، لە ناو بەردی ڕەقدا، ئێسکەپەیکەری نزیکەی تەواوکراوی تاکێکی ئوسترالوپیتێکەس دۆزرایەوە، کە ئەندامێک بوو لە جۆری باو باپیران کە پێش جۆری خۆمان، هۆمۆ، بووە. ئەشکەوتەکانی ستێرکفۆنتین، کە بەشێکن لە شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ کە بە 'لانکەی مرۆڤایەتی' ناسراوە، بە بەردەوامی وەک گەنجینەیەکی پاشماوەی هۆمینینەکان سەلمێنراون، بەڵام 'پێ بچووک' بە تەواوکراوییە نایابەکەی جیاوازە، کە دەرفەتێکی بێ وێنە بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی دابین دەکات.

بەڵام ملیۆنان ساڵ شوێنی خۆیان جێهێشتووە. بەشێک لە ئێسکەپەیکەرەکە، لەوانەش کەللەسەر و ئێسکەکانی ڕوخسار، بەشێکی لێ کڕووزابووەوە و بە توندی شێوا بوو بەهۆی چینە بەردینەکانی دەوروبەری. بۆ چەندین ساڵ، دروستکردنەوەی فیزیکی ڕاستەوخۆ وەک ئەرکێکی قورس، نزیکەی مەحاڵ، مایەوە. پێشکەوتنەکە لە ساڵی 2019 ڕوویدا کاتێک تیمێک لە توێژەرانی نێودەوڵەتی دامەزراوەیەکی پێشکەوتووی وێنەگرتنی تیشکی ئێکس سێنکرۆترۆن لە شانشینی یەکگرتوو بەکارهێنا. ئەم تەکنەلۆژیایە پێشکەوتووە ڕێگەی پێدان سکانێکی زۆر ورد و نا-دەستکاریی کەللەسەر دروست بکەن، وێنەی وردترین وردەکارییەکانی ئێسکە بە بەردبووەکان بگرن بەبێ ئەوەی زیانی زیاتر پێبگەیەنن. ئەوەی دواتر هات، پرۆسەیەکی ورد و چەند ساڵەی دروستکردنەوەی دیجیتاڵی بوو، کە تێیدا زانایانی مرۆڤناسی کۆن بە شێوەیەکی مەجازی پارچە پارچەبووەکانیان دووبارە کۆکردەوە، و ڕوخساری 'پێ بچووک'یان لەسەر شاشە زیندوو کردەوە.

د. ئامێلی بێودێت، مرۆڤناسێکی کۆن لە CNRS لە فەرەنسا و توێژەری سەرەکی پڕۆژەکە، کاریگەری قووڵی ئەم ڕێبازی دیجیتاڵییەی دەربڕی. بێودێت ڕایگەیاند: «ئێستا دروستکردنەوەیەکی زۆر باشمان هەیە، شتێک کە نەماندەتوانی بە نموونە فیزیکییەکە بیکەین»، جەختی لەوە کردەوە کە چۆن تەکنیکە مەجازییەکان بەسەر سنووردارکردنی پاشماوەی ناسکدا زاڵ دەبن. ئەم مۆدێلە دیجیتاڵییە دەرفەتێکی بێ وێنەی بۆ شیکاری بەراوردکاری دابین کرد، کە بێودێت و هاوکارەکانی توانیان بە وردی تایبەتمەندییەکانی ڕوخساری 'پێ بچووک' بەراورد بکەن لەگەڵ سێ کەللەسەری تری ئوسترالوپیتێکەس و مەیموونە گەورە پەیوەندیدارە جیاوازەکان، لەوانەش گۆریلا، شەمپانزی و ئۆرانگوتانەکان.

سەرنجڕاکێشترین دۆزینەوە لەم بەراوردکارییە وردەدا پەیوەندی بە چاڵە چاوی 'پێ بچووک'ەوە هەیە کە بە شێوەیەکی دیار فراوانن. بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش، ئەم تایبەتمەندییانە لێکچوونێکی سەرسوڕهێنەریان هەیە لەگەڵ پاشماوەی ئوسترالوپیتێکەس کە لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا دۆزراونەتەوە، نەک ئەوانەی لە باشووری ئەفریقا دۆزراونەتەوە، کە 'پێ بچووک' خۆی تێیدا دۆزرایەوە. ئەم تێبینییە گریمانەیەکی نوێی وروژاندووە: ڕەنگە 'پێ بچووک' نوێنەرایەتی دانیشتوانێک لە باو باپیرانی سەرەتایی مرۆڤ بکات کە زیاتر لە 3.5 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقاوە بۆ باشووری ئەفریقا کۆچیان کردووە. کۆچکردنێکی لەم شێوەیە ڕوانگەی پێشووتری سەبارەت بە بنەچەیەکی ئوسترالوپیتێکەسی باشووری ئەفریقای زیاتر دابڕاو دەخاتە ژێر پرسیارەوە، کە ئاماژە بە دیمەنێکی هۆمینینی سەرەتایی دینامیکیتر و پێکەوە بەستراوتر لە سەرانسەری کیشوەری ئەفریقادا دەکات.

ئەم کۆچکردنە پۆتانسییەلە دەتوانێت ڕوونیش بکاتەوە کە بۆچی 'پێ بچووک' لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە جیاواز دەردەکەوێت لە تاکەکانی تری ئوسترالوپیتێکەس کە سەدان هەزار ساڵ دواتر لە هەمان ناوچەدا ژیاون. دۆزینەوەکان جەخت لە فرەچەشنییە بێ وێنەکە دەکەنەوە لە ناو جۆری ئوسترالوپیتێکەس و شێوازەکانی کۆچکردنی ئاڵۆز کە پەرەسەندنی سەرەتایی مرۆڤیان شێوە داوە. بەڵام د. بێودێت بە ژیرانە هۆشداری دەدات لە دەرکردنی دەرئەنجامی یەکلاکەرەوە بە خێرایی. وتی: «تەنها چەند نموونەیەکمان هەیە، بۆیە پێویستە زۆر وریابین»، و جەختی لەسەر ئاستەنگە سروشتییەکانی زانستی مرۆڤناسی کۆن کردەوە کە تێیدا بەڵگەکان کەمن و لێکدانەوەکان دەبێت کراوە بن بۆ پوختەکردنەوە لەگەڵ دۆزینەوەی نوێدا.

کارکردن لەسەر 'پێ بچووک' هێشتا زۆری ماوە. قۆناغەکانی داهاتووی ئەم پڕۆژە گەورەیە بریتییە لە مۆدێلکردنی دیجیتاڵی ددانەکان و سندووقی مێشکی باو باپیرە کۆنەکە. ئەم دروستکردنەوە داهاتووانە بەڵێنی ئاشکراکردنی نهێنییەکانی زیاتر دەدەن سەبارەت بە خۆراکی 'پێ بچووک'، تواناکانی ناسین، و ڕۆڵی وردی لە ڕێڕەوی پەرەسەندنیدا کە لە کۆتاییدا بووە هۆی جۆری خۆمان، هۆمۆ. وەک بێودێت بە شێوەیەکی ڕەوانبیژانە دەڵێت: «پێم وایە، ئەمە تاکە ڕێگەیە بۆ ئەوەی ئێمە تێبگەین… بۆچی بەو شێوەیە پەرەمان سەند.» هەموو وردەکارییەکی نوێ کە لە 'پێ بچووک'ەوە ئاشکرا دەکرێت، ئێمە نزیکتر دەکاتەوە لە تێگەیشتن لە گەشتی ئاڵۆزی سەرچاوەی مرۆڤ، و بیرمان دەهێنێتەوە کە چیرۆکی پەرەسەندنمان هێشتا دەنووسرێت، یەک پاشماوە لە کاتێکدا.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری