گۆمەکانی تبت کە بچووک دەبنەوە لەوانەیە گسلە خەوتووەکان چالاک بکەن و بوومەلەرزە دروست بکەن

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

توێژینەوەیەک دەریخست: گۆمە ونبووەکانی تبت پەیوەندییان بە گسلە چالاکبووەکان و بوومەلەرزەوە هەیە

توێژینەوەیەکی پێشەنگ کە تازە لە گۆڤاری Geophysical Research Letters بڵاوکرایەوە، ئاماژە بەوە دەکات کە بچووکبوونەوەی گۆمە فراوانەکانی باشووری تبت بە درێژایی هەزاران ساڵ لەوانەیە گسلە تەکتۆنییە خەوتووەکانی چالاک کردبێت، کە بەمەش بوومەلەرزەی لە ناوچەکەدا لێکەوتبێتەوە. ئەم توێژینەوە نوێیە چینێکی نوێی ئاڵۆزی بۆ تێگەیشتنمان لە کارلێکی نێوان پڕۆسەکانی سەر ڕووی زەوی و چالاکییە جیۆلۆجییە قووڵەکان زیاد دەکات، جەخت لەسەر پەیوەندییەکی چاوەڕواننەکراو و گرنگ لە نێوان گۆڕانکارییە ژینگەییەکان کە بەهۆی کەشوهەواوە دروست دەبن و ڕووداوە سێسمیکییەکان دەکاتەوە.

دەشتی تبت، کە زۆرجار بە 'سەربانی جیهان' ناودەبرێت، ناوچەیەکی جیۆلۆجیی چالاکە، بە پلەی یەکەم بەهۆی پێکدادانی بەردەوامی نێوان پلاکە تەکتۆنییەکانی هیندستان و ئۆراسیاوە کە نزیکەی 50 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دەستیپێکردووە. ئەم پێکدادانە گەورەیە بووەتە هۆی کۆبوونەوەی فشارێکی یەکجار زۆر لەناو توێکڵی زەویدا، کە تۆڕێکی فراوانی لە قڵیش یان گسلە کۆنەکان دروست کردووە و ئامادەن بۆ چالاکبوونەوەی پووتانسیەلی. نزیکەی 115,000 ساڵ لەمەوبەر، باشووری تبت شوێنی گۆمگەلێکی زۆر گەورە بوو، هەندێکیان زیاتر لە 200 کیلۆمەتر درێژبوون. ئەمڕۆ، هەمان ئەو گۆمانە بە شێوەیەکی بەرچاو بچووکترن، بۆ نموونە گۆمی نام کۆ (کە بە گۆمی نامتسو یان گۆمی نامیش ناسراوە)، ئێستا تەنها نزیکەی 75 کیلۆمەتر درێژە.

تیمێکی جیۆلۆجیست بە سەرۆکایەتی چونروئی لی، توێژەر لە ئەکادیمیای چینی بۆ زانستە جیۆلۆجییەکان لە پەکین، گریمانەیان کرد کە لەدەستدانی بەرچاوی ئاو لەم گۆمانەدا دەتوانێت کاریگەری قووڵی زنجیرەیی لەسەر جیۆلۆجیای ناوچەکە هەبێت. بنەمای بنەڕەتی پەیوەندی بە بەرزبوونەوەی ئایزۆستاتیکەوە هەیە. تەنە ئاوییە گەورەکان، وەک ئەم گۆمە کۆنانە، کێشێکی زۆر دەخەنە سەر توێکڵی زەوی، کە بە شێوەیەکی کاریگەر دەیگوشێت. کاتێک ئەم گۆمانە دەست دەکەن بە وشکبوون و قەبارەی ئاویان کەم دەبێتەوە، ئەم بارە قورسە لادەبرێت. لە ئەنجامدا، توێکڵی ژێرەوە بە هێواشی دەست دەکاتەوە بە بەرزبوونەوە، وەک کەشتییەکی قورس بارکراو کە کاتێک بارەکەی دادەبەزێنرێت، لە ئاودا بەرزتر دەبێتەوە. ئەم بەرزبوونەوە هێواش و قۆناغ بە قۆناغە دەتوانێت دابەشبوونی فشار لەسەر گسلە تەکتۆنییە ژێرەوەکان بگۆڕێت، کە بە پووتانسیەلی دەیانخاتە دەرەوەی خاڵی شکانیان.

بۆ لێکۆڵینەوە لەم گریمانەیە، توێژەران بە وردی جیۆلۆجیای ناوچەکەیان شیکار کرد، نەخشەی کەناراوە کۆنەکانی گۆمەکانیان کێشا بۆ ئەوەی بە وردی قەبارەی ئەو ئاوەی کە گۆمەکان بە تێپەڕبوونی کات لەدەستیان دابوو، دیاری بکەن. پاشان، مۆدێلی کۆمپیوتەری پێشکەوتوویان بەکارهێنا بۆ پێشبینیکردنی ڕادەی بەرزبوونەوەی توێکڵی زەوی لە وەڵامی ئەم بار سووککردنەدا. مۆدێلەکانیان دەریخست کە ئەم بەرزبوونەوەی توێکڵە بەس دەبێت بۆ دووبارە چالاککردنەوەی گسلە نزیکەکان. شیکاریی تیمەکە ئاماژە بەوە دەکات کە لەدەستدانی ئاو لە گۆمی نام کۆ لە نێوان 115,000 بۆ 30,000 ساڵ لەمەوبەر بووەتە هۆی جووڵەیەکی مەزەندەکراوی 15 مەتر (50 پێ) لەسەر گسلێکی نزیک. گۆمەکانی نزیکەی 100 کیلۆمەتر (60 میل) باشووری گۆمی نام کۆ لە هەمان ماوەدا زیاتر ئاویان لەدەستداوە، کە بە پووتانسیەلی بووەتە هۆی جووڵەیەکی تا 70 مەتر (230 پێ) لەسەر گسلە دراوسێکان.

ئەم ژماردنانە ئاماژە بەوە دەکەن کە گسلەکانی ناوچەکە بە تێکڕا ساڵانە لە نێوان 0.2 و 1.6 میلیمەتر (0.008 و 0.06 ئینچ) جووڵەیان بەخۆوە بینیوە. لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لەوانەیە لە چاو گسلی سان ئەندریاس لە کالیفۆرنیا کە بە تێکڕا ساڵانە نزیکەی 20 میلیمەتر (0.8 ئینچ) جووڵە تۆمار دەکات (کە بە پلەی یەکەم بەهۆی پڕۆسە قووڵەکانی ژێر زەوییەوەیە) کەم بێت، توێژینەوەی تبت بەڵگەی قایلکەر دەخاتەڕوو کە جووڵەی بەرچاوی گسلەکان دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو لە ژێر کاریگەری پڕۆسەکانی سەر یان نزیک ڕووی زەوی بێت.

ماتیو فۆکس، پرۆفیسۆری یاریدەدەری جیۆلۆجیا لە کۆلێژی زانکۆی لەندەن، کە بەشدار نەبووە لە توێژینەوەکە، لە ئیمەیڵێکدا بۆ Live Science وتی: "پڕۆسەکانی سەر ڕووی زەوی دەتوانن کاریگەرییەکی سەرسوڕهێنەر و بەهێز لەسەر زەوی ڕەق دابنێن. جیۆلۆجیستەکان زیاتر و زیاتر لەوە ئاگادارن کە بۆ تێگەیشتنێکی تەواو لە گەشەسەندنی دیمەنێک یان ناوچەیەکی تەکتۆنی، پێویستە ئەم پەیوەندییە لە نێوان پڕۆسەکانی سەر ڕووی زەوی و پڕۆسە قووڵەکانی زەویدا لەبەرچاو بگرین."

بەڵام، جێگەی سەرنجە کە ئەم دیاردەیە بەو مانایە نییە کە هەموو کاتێک و لە هەر شوێنێک گۆمەکان وشک ببنەوە، بوومەلەرزە ڕوودەدات. سێن گالێن، پرۆفیسۆری یاریدەدەری جیۆلۆجیا لە زانکۆی ویلایەتی کۆلۆرادۆ، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە ئەو بوومەلەرزانە تەنها لەو ناوچانەدا ئەگەریان هەیە کە گۆمەکان لەسەر توێکڵێک بن کە بەهۆی چالاکییە تەکتۆنییە ژێرەوەکانەوە فشارێکی بەرچاوی تێدا کۆبووەتەوە. گالێن ڕوونی کردەوە: "تەکتۆنیک هەمیشە هۆکارە. گۆڕانکارییەکان لە باری ئاودا تەنها شێوازی ئازادبوونی فشارە تەکتۆنییە کۆبووەوەکان بە تێپەڕبوونی کات دەگۆڕن."

ئازادبوونی فشار دەتوانێت لەلایەن پڕۆسەکانی تری سەر ڕووی زەویشەوە کاریگەری لەسەر بێت. فیلیپ ستیر، پرۆفیسۆری یاریدەدەری جیۆزانستەکان لە زانکۆی ڕێنێس لە فەرەنسا، ئاماژەی بەوەدا کە زریانی توند دەتوانێت داخورانی کتوپڕ و خێرا دروست بکات، کە بەردی قورس لە بەشێک لە توێکڵەکە لادەبات و ڕێگە بە بەرزبوونەوەی دەدات. بە هەمان شێوە، کانەکان کە بڕێکی زۆر بەرد لە زەوییەوە دەردەهێنرێت، دەتوانن کاریگەکی هاوشێوەیان هەبێت. ڕەنگە گرنگترین ڕووداوەکانی 'بار سووککردن' لە مێژووی جیۆلۆجیی نوێدا پەیوەندییان بە دوا گەورەترین سەردەمی بەستەڵەکەوە هەبێت، نزیکەی 20,000 ساڵ لەمەوبەر، کاتێک چینە گەورەکانی بەستەڵەک کە چەندین میل ئەستوور بوون، بەشێکی زۆری ئەمریکای باکوور و ئۆراسیایان دابەزاندبوو. توێکڵی ژێر ئەم چینە بەستەڵەکانەی پێشوو، هەزاران ساڵ دوای پاشەکشەیان، هێشتا ئەمڕۆش بەرز دەبێتەوە.

ئەم تێگەیشتنە گەشەسەندووە لەوانەیە تیشک بخاتە سەر نهێنییەکی جیۆلۆجیی درێژخایەن: ڕوودانی بوومەلەرزەی بەهێز لە ناوەڕاستی پلاکە تەکتۆنییەکاندا، بە هەزاران میل لە سنوورەکانی پلاکەکانەوە دوور. بوومەلەرزەکانی 7 یان 8 پلەیی بە درێژایی دۆڵی ڕووباری میسیسیپی لە ناوەڕاستی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵانی 1811 و 1812 نموونەیەکی سەرنجڕاکێشن. یەکێک لە گریمانەکان ئاماژە بەوە دەکات کە فشار لەسەر گسلە کۆنەکانی ئەم ناوچەیە بەهۆی چالاکییە تەکتۆنییە دوورەکانەوە کۆبووەتەوە، پاشان توانەوەی چینە بەستەڵەکەکان و بەرزبوونەوەی دواتری توێکڵی زەوی بووەتە هۆی ئازادبوونی ئەم فشارە بە شێوەی ڕووداوە سێسمیکییە بەهێزەکان.

وەک فۆکس بە دروستی پوختەی کردەوە، "لە کاتێکدا گۆڕانکاریی کەشوهەوا نابێتە 'هۆکاری' تەکتۆنیک، دەتوانێت بارودۆخی فشار لە توێکڵەکەدا ڕێکبخات. ئەمە شتێکە کە پێویستە لە هەڵسەنگاندنی مەترسییەکانی داهاتوودا لەبەرچاوی بگرین." ئەم توێژینەوەیە بە توندی جەخت لەسەر پێویستیی ڕێبازێکی فرە-پسپۆڕی دەکاتەوە بۆ تێگەیشتن لە مەترسییە سێسمیکییەکان لە کەشوهەوایەکی جیهانیی بە خێرایی گۆڕاودا، زانایان و بڕیاردەران هان دەدات کە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان ڕووی زەوی و ناوەوەی قووڵی لەبەرچاو بگرن.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری