گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە سەردەمی ئاسن لە سڕبیا قوربانییە نائاساییەکان ئاشکرا دەکات: زۆربەیان ژن و منداڵن

سڕبیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە سەردەمی ئاسن لە سڕبیا قوربانییە نائاساییەکان ئاشکرا دەکات: زۆربەیان ژن و منداڵن

توێژینەوەیەکی بۆماوەیی نوێ ڕووناکییەکی نوێی خستە سەر دۆزینەوەیەکی شوێنەواری کۆن لە باکووری سڕبیا، کە وردەکارییەکی دڵتەزێن لەبارەی گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە سەردەمی ئاسنی سەرەتاییدا ئاشکرا دەکات. شیکردنەوەی پاشماوەی مرۆیی دۆزراوە لە شوێنی گۆمۆلاڤا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆرینەی هەرە زۆری قوربانییەکان ژن و منداڵ بوون، ئەمەش دیمۆگرافیایەکی نائاساییە بۆ توندوتیژی بەکۆمەڵ، و پرسیارێکی قووڵ لەبارەی هۆکارەکانی پشت ئەم کۆمەڵکوژییە ترسناکە کە نزیکەی 3000 ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە، دروست دەکات.

کانییەکە کۆنی گۆڕستانی گۆمۆلاڤا، نزیک گوندی هرتکۆڤسیی سڕبیای ئێستا، لە بنەڕەتدا زیاتر لە 50 ساڵ لەمەوبەر لەلایەن شوێنەوارناسانی یوگۆسلاڤیەوە دۆزرایەوە. بەڵام شیکردنەوە نوێیەکان، کە لە 23ی شوباتی 2026 لە گۆڤاری Nature Human Behaviour بڵاوکرایەوە، پێکهاتەی دیمۆگرافیای شۆکهێنەریان ئاشکرا کردووە. کانییەکە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆی پێش زایین، پاشماوەی 77 کەسی تێدایە، کە زیاتر لە 60%یان وەک منداڵ و زیاتر لە 70%یان وەک مێینە ناسێنراون. ئەم دابەشبوونە بە شێوەیەکی بەرچاو جیاوازە لەوەی کە بەزۆری لە گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا دەبینرێت کە لە ئەنجامی کوشتنی بێ جیاوازی (کە بەزۆری ژمارەی پیاوان و ژنان نزیکەی یەکسانە) یان کۆمەڵکوژییەکانی کاتی جەنگدا (کە زۆرجار پیاوی زیاتر تێدایە) ڕوودەدەن.

شوێنەوارناس باری مۆلۆی لە کۆلێژی زانکۆی دبلن، هاوکارێکی توێژینەوەکە، ئاماژەی بەوەدا: “ئەمە جیاوازییەکی هەڕەمەکی نییە. بەڕوونی هەڵبژاردەیەک هەبووە لەبارەی ئەوەی کێ دەکوژرێت.” ئەم لێدوانە سروشتی مەبەستداری کۆمەڵکوژییەکە نیشان دەدات نەک توندوتیژییەکی هەڕەمەکی. مۆلۆی و هاوکارەکانی شیکردنەوەی DNAیان بەکارهێنا، ڕەگەزیان لەڕێگەی پرۆتینەکانی ناو مینای ددانەوە دیاریکرد و لەسەر شێوەی ئێسکەکان لێکۆڵینەوەیان کرد، کە داتای وردیان لەبارەی ناسنامەی قوربانییەکانەوە دابین کرد.

توێژەران پێشنیار دەکەن کە ئەم کۆمەڵکوژییە ڕەنگدانەوەی پێکدادانێکی توندوتیژ بێت لەنێوان گرووپە کلتوورییە جیاوازەکان کە بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە کێبڕکێیان بووە. ئەم ڕووداوە وەک بەشێک لە پەرەسەندنی توندوتیژی لە ئەوروپا دوای ناساندنی کشتوکاڵ نزیکەی 8000 بۆ 9000 ساڵ لەمەوبەر سەیر دەکرێت. توێژینەوە شوێنەوارییەکانی پێشوو ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم ماوەیە گواستنەوەیەکی بەخۆوە بینیوە لە هێرشی کاتییەوە بۆ شێوازەکانی شەڕی ڕێکخراوتر، کە نزیکەی لە کاتی کۆمەڵکوژی گۆمۆلاڤا گەیشتووەتە لووتکە.

ئەو کەسانەی لە گۆمۆلاڤا نێژراون وەک کۆمەڵگاکانی کشتوکاڵی نیمچە-نیشتەجێ ناسێنراون. توێژینەوە ئیتنۆلۆژییەکان و بەڵگەی ئەوەی کە قوربانییەکان بە لێدانی ئەسپ کوژراون، واتای ئەوەیە کە لەلایەن شوانکارانی نیمچە-کۆچەرییەوە لە کلتوورێکی جیاواز هێرش کراوەتە سەریان و کۆمەڵکوژ کراون. مۆلۆی ڕوونی کردەوە: “وا دیارە کەسانێک هەبوون کە حەزیان بە کۆنترۆڵکردنی دیمەن و بەکارهێنانی بە شێوەیەکی کشتوکاڵی کردووە، و ئەم گرووپە تر دەیویست بە ئازادی تێدا بڕۆن و کراوەی بهێڵنەوە. ئەوان لە بنەڕەتدا لەسەر خاوەندارێتی زەوی کەوتنە ململانێوە.”

تیۆرییەکی تر و جێگەی باوەڕ بۆ ڕێژەی بەرزی ژن و منداڵ لەنێو قوربانییەکان ئەوەیە کە ڕەنگە ئەوان لەناو کۆمەڵگای کشتوکاڵییەکەیاندا خاوەنی پێگەیەکی گرنگ بووبن. لەم سیناریۆیەدا، ئامانجگرتنیان دەیتوانی هەنگاوێکی ستراتیژی بێت بۆ لەناوبردن یان بێ هیواکردنی کۆمەڵگای نەیار بە شێوەیەکی کاریگەر. مۆلۆی ئاماژەی بەوەدا: “گۆمۆلاڤا خاڵێکی هەڵگیرسانی هەموو ئەم ڕێگا جیاوازانە بوو بۆ بەکارهێنانی زەوی.”

بایۆئارکیۆلۆجیست ماریۆ نۆڤاک لە پەیمانگای توێژینەوەی ئەنترۆپۆلۆجی لە زاگرەب، کرواتیا، کە بەشدار نەبوو لە توێژینەوەی نوێدا بەڵام توێژینەوەی لەسەر بۆماوەیی قوربانییەکانی کۆمەڵکوژییەکی زۆر کۆنتر سەرکردایەتی کردبوو، پێشنیارەکانی نووسەرانی لەبارەی ژمارەی چاوەڕواننەکراوی ژن و منداڵە کوژراوەکان لە گۆمۆلاڤا بە “زۆر قایلکەر” زانی. بەڵام نۆڤاک ئاماژەی بە نەبوونی سەرچاوەی نووسراو بۆ کۆمەڵکوژییەکی 3000 ساڵە کرد، و لە کۆتاییدا وتی: “بەداخەوە، ڕەنگە هەرگیز هۆکاری ڕاستەقینەی ئەم ڕووداوە دڵتەزێنە نەزانین.”

ئەم توێژینەوە پێشەنگە پەنجەرەیەکی ناوازە بەسەر ئاڵۆزی و ئاستەنگەکانی کۆمەڵگا کۆنەکاندا دەکاتەوە، و ڕووناکییەک دەخاتە سەر ململانێ کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان کە مێژووی مرۆڤایەتییان لە سەرەتای سەردەمی ئاسندا شێوە داوە. وەک یادگارییەکی توند بۆ ڕابردووی درێژ و زۆرجار دڕندانەی مرۆڤایەتی خزمەت دەکات، و داوای لێکۆڵینەوەی زانستی بەردەوام لەم نهێنییە مێژووییە قووڵانە دەکات.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری