ئیدارەی ترامپ پلانی هەیە کۆگایەکی ستراتیژی بۆ کانزا گرنگەکان دروست بکات بۆ کەمکردنەوەی پشت بەستن بە چین

ویلایەتە یەکگرتووەکان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ئیدارەی ترامپ دەستپێشخەری دروستکردنی کۆگایەکی ستراتیژی بۆ کانزا گرنگەکان دەکات بۆ کەمکردنەوەی پشت بەستن بە چین

ویلایەتە یەکگرتووەکان ئامادەیی هەیە کۆگایەکی ستراتیژی بۆ کانزا گرنگەکان دروست بکات، کە گۆڕانکارییەکی سیاسی بەرچاوە و مەبەست لێی کەمکردنەوەی وابەستەیی قورسە بەو دابینکردنانەی کە زۆربەیان لەلایەن چینەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن. ئەم دەستپێشخەرییە، کە بە 'پڕۆژەی قاوغ' (Project Vault) ناونراوە، نوێنەرایەتی ڕێگەیەکی پێشگیرانە دەکات بۆ بەهێزکردنی ئاسایشی ئابووری و بەرگریی نیشتمانی لە ناوەڕاستی گرژییە بازرگانییە جیهانییەکان و لاوازییەکانی زنجیرەی دابینکردندا.

کانزاکانی خاکی دەگمەن، کە پێکهاتەی بنەڕەتین لە تەکنەلۆژیای مۆدێرن، لە ئامێرە ئەلکترۆنییەکانی بەکاربەر وەک تەلەفۆنە زیرەکەکان و ئۆتۆمبێلە کارەباییەکانەوە تا تەکنەلۆژیای سەربازی پێشکەوتوو، بوونەتە خاڵێکی سەرەکی ناکۆکی لە داینەمیکی بازرگانی نێودەوڵەتیدا. چین لە ئێستادا بازاڕەکە داگیر دەکات، زیاتر لە 90%ی توانای ڕیفاینکردنی کانزاکانی خاکی دەگمەنی جیهانی و نزیکەی هەموو بەرهەمهێنانی موگناتیسی هەمیشەیی کۆنتڕۆڵ دەکات. ئەم باڵادەستییە دەسەڵاتێکی بەرچاو بە پەکین دەدات بەسەر زنجیرەکانی دابینکردندا کە بۆ پیشەسازی هاوچەرخ و بەرگریی نیشتمانیش گرنگن.

سەرچاوە نزیکەکان لە بابەتەکە ئاشکرایان کردووە کە 'پڕۆژەی قاوغ' بە هاوبەشیی وەبەرهێنانی کەرتی تایبەت و قەرزێکی بەرچاوی 10 ملیار دۆلاری ئەمریکی لە بانکی هەناردن و هاوردەکردنی ئەمریکا (U.S. Export-Import Bank) دابین دەکرێت. ئامانجی سەرەکی بریتییە لە بەدەستهێنان و کۆگاکردنی ئەم کانزا گرنگانە، بەم شێوەیە پیشەسازی ئەمریکییەکان لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی گۆڕانی نرخی و پشێویەکانی دابینکردن دەپارێزرێت.

گرنگیی ستراتیژی ئەم دەستپێشخەرییە بە بەشداریی زیاتر لە دوازدە کۆمپانیای گەورەی ئەمریکی، لەوانە جەنەراڵ مۆتۆرز، بوینگ، و ئەلفابێت (گووگڵ) ڕوون کراوەتەوە. بەشداریکردنی ئەوان گرنگیی پێویستیی بەرگریی زنجیرەی دابینکردن لە سێکتەرە پیشەسازییە گرنگەکاندا دەردەخات.

ئەم هەنگاوەی ئەمریکا دوای ماوەیەک لە ناکۆکی بازرگانیی زیادبوو و هەنگاوە ستراتیژییەکانی چین سەبارەت بەم سەرچاوانە دێت. لە نیسانی 2025، چین کۆنترۆڵی هەناردەی بۆ هەندێک توخمی خاکی دەگمەن سەپاند، بە بیانووی پێویستییەکانی ئاسایشی نیشتمانی. پەکین دواتر ئەم سنووردارکردنانەی تووندتر کرد بە داواکاریی مۆڵەتی توندتر و بڕگە دەرەکییەکان کە کاریگەری لەسەر هەناردەی بۆ پیشەسازیی بەرگری و نیوەگەییەکان (semiconductor)ی ئەمریکا کرد.

لە کاتێکدا کە دوای کۆبوونەوەیەک لە نێوان سەرۆک ترامپ و سەرۆکی چین شی جین پینگ لە کۆریای باشوور لە مانگی ئۆکتۆبەردا، کە چین ڕازی بوو بەشێک لە کۆنترۆڵە نوێکان بۆ ماوەی ساڵێک هەڵبوەشێنێتەوە لە بەرامبەر کەمکردنەوەی گومرگی هاوبەش لەلایەن ئەمریکاوە، واشنتن لە پابەندبوونی خۆی بۆ جۆراوجۆرکردنی زنجیرەکانی دابینکردن پاشەکشەی نەکردووە. ئەمریکا بە چالاکی ڕێککەوتنی لەگەڵ وڵاتانی هاوپەیمان، لەوانە ئوسترالیا، ژاپۆن، و ئۆکرانیا، بۆ دابینکردنی سەرچاوەی جێگرەوە بۆ کانزا گرنگەکان ئەنجام داوە.

بایەخدانی جیهانی بە کانزاکانی خاکی دەگمەن لەسەر بنەمای گرژییە بازرگانییە نێوان گەورەترین ئابوورییەکانی جیهان زیادی کردووە. پێشبینییەکانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە (IEA) ئاماژە بە زیادبوونێکی بەرچاو دەکەن لە داواکاری بۆ کانزا وەک لیتیم و کۆبالت، کە پێشبینی دەکرێت تا ساڵی 2040 30 ئەوەندە زیاد بکات. ئەم داواکارییە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن گەشەی خێرا بازاڕی ئۆتۆمبێلی کارەبایی و پێشکەوتنەکانی تەکنەلۆژیای هەڵگرتنی وزەی باترییەوە پاڵپشتی دەکرێت.

هەروەها، هێزە جیهانییەکانی دیکەش پێگەی خۆیان لە بواری خاکی دەگمەن بەهێز دەکەن. بۆ نموونە، ڕووسیا هەنگاوی بۆ بەهێزکردنی تواناکانی کانگاکردن و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی خۆی ناوە. سەرۆک ڤلادیمێر پوتین ڕێنمایی حکومەتی کردووە بۆ داڕشتنی ستراتیژییەکی درێژخایەن بۆ کانگاکردن و بەرهەمهێنانی کانزاکانی خاکی دەگمەن. ڕووسیا خاوەنی یەدەگی بەرچاوە، کە بە نزیکەی 658 ملیۆن تەن کانزای دەگمەن، لەوانە 28.5 ملیۆن تەن لە 15 جۆرە جیاوازی خاکی دەگمەن، و ئەم یەدەگانە پێی وایە بەس بن بۆ دابینکردنی پێداویستییە ناوخۆییەکانی وڵاتەکە لە درێژخایەندا.

دامەزراندنی 'پڕۆژەی قاوغ' هەنگاوێکی گرنگە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان لە بەدەستهێنانی کۆنترۆڵی ستراتیژی بەسەر سەرچاوە بنەڕەتییەکان، کەمکردنەوەی لاوازییە ئابوورییەکان، و بەهێزکردنی بەرگریی لە ناوەڕاستی دۆخێکی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزتردا.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری