Li China bi li ziman û çanda Mongolî li ser înternetê jê dibe, lêkolîneke nû dibêje

Çîn - Ajansa Nûçeyan a Ekhbary

Li China li ser înternetê ziman û çanda Mongolî jê dibe, lêkolîneke nû eşkere dike

Raporteke nû ya bi fikar îdîa dike ku hikûmeta Çînê hewldaneke sîstematîk dide ku ziman û çanda Mongolî ji qada dîjîtal jê bibe. Lêkolîn, ku encama hewldanek hevbeş a koma parêzvan PEN America û Navenda Agahdariyê ya Mafên Mirovan a Başûrê Mongolya ye, eşkere dike ku qadên serhêl, ku ji bo parastina nasnameya Mongolî pir girîng bûn, niha bi qestî têne jinavbirin. Vê zordestiya dîjîtal nîşan dide ku zordestiya çandî bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji rêbazên kevneşopî yên derveyî torê derbas dibe û dikeve nav tevahiya ragihandina serhêl û avakirina civakê.

Bi salan, tevî zordestiyên demkî yên li ser azadiya înternetê, cîhana serhêl ji bo Mongolîyên ku li Herêma Xweser a Mongolya Navîn dijîn, ku ji aliyê civakê ve gelek caran wekî Mongolya Başûr tê binav kirin, bûye penageheke girîng. Ev sînorê dîjîtal platformeke bêhempa peyda kiriye ku li wir kes dikarin bi azadî bi zimanê xwe yê zikmakî xwe îfade bikin, bi riya muzîk û edebiyatê çanda xwe parve bikin û hestek civakî pêş bixin ku bi awayekî derveyî torê her ku diçe dijwar dibû. Lêbelê, raporta bi sernavê "Zimanê Dayika Me Rizgar Bike" (Save Our Mother Tongue), bi baldarî belge dike ka ev penageha dîjîtal niha çawa di bin dorpêçê de ye.

Tevlihevkirina serhêl a zêdekirî xuya ye ku encama rasterast a siyaseta perwerdehiyê ya Bexdayê ya sala 2020-an e, ku fermana guhertina zimanê Mongolî bi Mandarinî Çînî wekî zimanê sereke yê perwerdeyê li dibistanên Mongolya Navîn da. Ev siyasetê bû sedema protestoyên berfireh, ku bi bersiveke tund a hikûmetê re hatin pêşwazî kirin, di nav de girtina girseyî, bernameyên jinûve perwerdehiyê û "îfadeyên" giştî yên bi darê zorê ji beşdaran. Raportê destnîşan dike ku ji wan daxuyaniyan vir ve, zordestiya derveyî torê her ku diçe "ketîye nav cîhana dîjîtal", bi vî awayî rêyeke din ji bo îfadeya çandî û berxwedanê bi bandor girtiye.

Li gorî encaman, ji guherîna siyasete vir ve, ji sedî 89 ê malperên çandî yên Mongolî yên naskirî hatine sansur kirin an jî bi tevahî hatine girtin. Wekî din, civakên serhêl, di nav de Bainu, sepaneke medyaya civakî ya bi zimanê Mongolî ya herî zêde tê bikaranîn, rastî sînordariyên giran hatine. Lêkolînê herwiha polîtîkaya "Yek Herêm, Yek Rojname, Yek Serlêdan" (One Province, One Newspaper, One Client) jî eşkere kir, ku destpêşxereyeke dewletê ye ku rê li ber saziyên ragihandinê yên herêmî vedike ku serlêdanên xwe yên taybet bidin destpêkirin. Ev stratejî bi bandor platformên serbixwe yên ku ji hêla afirînerên Mongolî ve hatine çêkirin, ji holê radike, gihîştin û bandora wan sînordar dike û kontrola agahiyê di nav kanalên pejirandî yên dewletê de navendî dike.

Soyonbo Borjgin, rojnamevanekî ji Başûrê Mongolya ku niha li New Yorkê di sirgûnê de dijî, ezmûna xwe ya kesane parve kir, û girîngiya rewşê destnîşan kir. Borjgin behsa wê kir ku rojnameya wî, The Inner Mongolia Daily, di dema protestoyên 2020-an de hat girtin, ku ev yek bû sedema girtina wî ya mehekê di bernameyeke jinûve perwerdehiyê de. Niha ew xebata xwe ji bo zêdekirina hişmendiya li ser tiştê ku ew wekî zordestiya çandî ya sîstematîk dihesibîne, terxan dike. Borjgin ji TECH 24 re got: "Ji ber ku hikûmetê zimanê Mongolî li dibistanên herêmî qedexe kiriye, qada dîjîtal bûye qada giştî ya azad a dawîn ji bo gelê Mongol. "Ev tê wê wateyê ku hikûmeta Çînê bi qestî qadên ku Mongolî dikarin zimanê xwe bikar bînin, muzîkê parve bikin, dîrokê nîqaş bikin û wekî civakekê bi hev re têkilî daynin, ji holê radike."

Borjgin herwiha berfirehiya sansûrê rave kir û got ku stranên Mongolî ji sepanên muzîkê têne jêbirin. Çavkaniyan ragihandin ku stranên wekî "Em Bibin Mongol" û "Ez Mongol im" hatine jêbirin. Hatta peyvên ku bi nasnameya Mongolî re girêdayî ne, di nav de behsa kesê dîrokî yê bi rûmet Cengiz Xan jî heye, têne sansur kirin û pir caran wekî "parçeker" têne nîşankirin. Borjgin bi xemgînî got: "Niha, li herêma ku ez jê têm, gel nikarin Mongolî bikar bînin da ku li ser mijarekê nîqaş bikin. "Tevahiya qada sîberî ya zimanê Mongolî winda bûye."

Liesl Gerntholtz, Rêvebirê Rêvebir ê PEN/Barbey Freedom to Write Center li PEN America, girîngiya lezgîn a pargîdaniyên teknolojiyê ji bo ku van encaman li ber çavan bigirin, destnîşan kir. Wê ji Tech 24 re got: "Ez bi tevahî difikirim ku divê pargîdaniyên teknolojiyê bala xwe bidin vê yekê. "Ev xaçerêya di navbera mafên çandî û zordestiya dîjîtal de pir kêm tê fêm kirin." Gerntholtz pargîdaniyên înternetê yên ku pabendî înternetek vekirî û azad in, teşwîq kir ku bala xwe bidin rewşa li Mongolya, û ew wekî "dozakek zelal a ka çawa çand dikare li serhêl were tepisandin" diyar kir. Raport wekî hişyariyeke krîtîk tevdigere, platformên teknolojiyê yên gerdûnî teşwîq dike ku rola xwe di parastina cihêrengiya çandî û azadiya îfadeyê de li ber sansura dîjîtal a dewletê de ji nû ve binirxînin.

PEN America û Navenda Agahdariyê ya Mafên Mirovan a Başûrê Mongolya niha bang li navneteweyî dikin û ji pargîdaniyên teknolojiyê daxwaza berpirsiyariyeke mezintir dikin da ku qadên dîjîtal ên mayî ji bo ziman û çanda Mongolî biparêzin. Encaman hewcedariya lezgîn a diyalogeke gerdûnî ya li ser mafên dîjîtal û parastina çandî di cîhaneke serhêl de ku her ku diçe zêdetir tê girêdan lê ji aliyê siyasî ve tê kontrol kirin, destnîşan dikin.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری