شێرەماسییە گەورە سپییەکان هەمیشە دوای هێرشی ئەنکۆکان هەڵناێن، لێکۆڵینەوەیەکی نوێ ئاشکرای دەکات

ئوستورالیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ڕووبەڕووبوونەوەی گێڕانەوەکە: وەڵامدانەوەی شێرەماسییە گەورە سپییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەنکۆ دووبارە لێکدەدرێتەوە

شێرەماسییە گەورە سپییەکان (Carcharodon carcharias)، کە زۆرجار وەک بوونەوەری شەوانەی دەریایی دادەنرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە گەورەترین ڕاوکەرەکان سەیر دەکرێت. بەڵام، پێگەی ئەوان لە سەرەوەی زنجیرەی خۆراکدا ڕەها نییە. ئەم ڕاوکەرە بەهێزانە دەتوانن خۆیان ببنە قوربانی ڕاوکەرێکی تەنانەت باڵاتر: ئەنکۆ (Orcinus orca)، کە بەشێرەماسی کوژیش ناسراوە. بۆ ماوەی دەیان ساڵ، تێگەیشتنی زانستی پێشنیاری ئەوەی کردووە کە ئەنکۆکان ڕاوکەری سروشتی سەرەکی، ئەگەر تاکە، بن کە بتوانێت شێرەماسییەکی گەورە سپی بکﻮژێت.

ئەم دینامیکی ڕاوکەر-قوربانییە لە ساڵی 2015دا سەرنجێکی زۆری گشتیی بەخۆیەوە بینی، کاتێک گەشتیاران لەسەر بەلەمێکی غواسی قەفەز لە نزیک دوورگەکانی نیپتون لە ئوستورالیا، کۆمەڵێک ئەنکۆیان بینی کە گوایە شێرەماسییەکی گەورە سپییان کوشتووە. دوای ئەم ڕووداوە دڵتەزێنە، شێرەماسییە گەورە سپییەکان بۆ ماوەی نزیکەی دوو مانگ لە ناوچەکە ونبوون. ئەم چاودێرییە، لەگەڵ حاڵەتەکانی هاوشێوە لە باشووری ئەفریقا، زۆر کەسی ناچار کردووە بگەڕێنەوە بۆ ئەو بڕوایەی کە بوونی ئەنکۆکان یان ڕاوکردنیان هۆکاری دیاریکەری ئەم جۆرە ونبوونانەیە. لێکۆڵەران پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە ئەم ڕووبەڕووبوونانە کاردانەوەیەکی بەهێزی هەڵاتن دروست دەکەن، کە دەبێتە هۆی ئەوەی شێرەماسییەکان شوێنە خۆراکگرتن یان کۆبوونەوەی نەریتی بۆ ماوەیەکی درێژ، هەندێکجار هەفتەیەک یان مانگێک، بەجێبهێڵن.

دکتۆر چارلی هوڤینیێرز، بەڕێوەبەری کۆنسۆرسیۆمی توێژینەوەی دەریایی و کەناری لە زانکۆی فلیندرز لە ئوستورالیا، پێشتر چاودێری بەرفراوانی ئەم دیاردەیەی ئاماژەی پێکردووە. "ونبوونی لەناکاوی شێرەماسییە سپییەکان دوای ڕاوکردنی ئەنکۆکان، یان تەنانەت بوونیان، لە شوێنی جیاوازدا، لەوانەش باشووری ئەفریقا یان کالیفۆرنیا، چاودێری کراوە،" ئەو وتی. ئەم تیۆرییە دامەزراوەیە پێشنیاری پەیوەندییەکی ڕوون دەکرد: بینینی ئەنکۆ = شێرەماسی گەورە سپی ون دەبێت.

بەڵام، لێکۆڵینەوەیەکی نوێ، کە لە گۆڤاری *Wildlife Research* بڵاوکراوەتەوە و دکتۆر هوڤینیێرز هاوبەشی نووسەرە، ئێستا ئەم گریمانە درێژخایەنە دەخاتە ژێر پرسیارەوە. تیمی توێژینەوە ڕێگەیەکی نوێیان گرتەبەر، بە شیکردنەوەی زیاتر لە دە ساڵ داتای شوێنکەوتنی دەنگی کە لەگەڵ تۆماری چاودێریی گەشتیاریدا یەکخراوە. ئەم کۆمەڵە داتایە فراوانە، کە چەند ساڵێک دەگرێتەوە، وێنەیەکی گشتگیرتری لە توێژینەوەکانی پێشوو پێشکەش کرد کە زۆرجار پشت بە داتای چاودێریی سنووردارتر دەبەستن.

دکتۆر هوڤینیێرز ڕوونی کردەوە: "توێژینەوەکانی ئێمە نیشان دەدەن کە نەبوونی درێژخایەن دەتوانێت بە سروشتی ڕووبدات، تەنانەت لە کاتی نەبوونی ئەنکۆکاندا. لە ماوەی 12 ساڵدا، ئێمە شەش نەبوونی درێژمان تۆمار کرد، و تەنها یەکێکیان لەگەڵ بوونی ئەنکۆکاندا هاوکات بوو." ئەم دۆزینەوەیە گرنگە، پێشنیاری ئەوە دەکات کە نەبوونی شێرەماسییە گەورە سپییەکان لە ناوچە دیاریکراوەکاندا هەمیشە ئەنجامی ڕاستەوخۆی چالاکییەکانی ئەنکۆکان نەبێت.

لێکەوتەکانی توێژینەوە زیاتر دەڕوات، ئاشکرای دەکات کە "ئەنکۆکان هەمیشە، یان تاکە، هۆکاری نەبوونی درێژخایەنی شێرەماسییە سپییەکان نین." ئەمەش واتای ئەوەیە کە ونبوونی بەرفراوانی دوورگەکانی نیپتون لە ساڵی 2015، کە شێرەماسییەکان دوای هێرشێکی ئەنکۆ بۆ ماوەی دوو مانگ ونبوون، ڕەنگە بە تەواوی بەهۆی ڕووداوی ڕاوکردنەوە نەبووبێت. ئەگەری هەیە کە هۆکارە سروشتییەکان ڕۆڵیان هەبووبێت، یان شێرەماسییەکان بە هەر حاڵ لەو کاتەدا ناوچەکەیان جێهێشتبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینەوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە گرنگترین نەبوونی شێرەماسییەکان کە لە ماوەی توێژینەوەکەیاندا تۆمار کراون، بەبێ هیچ بوونی ئەنکۆی ناسراو ڕوویانداوە. لە ڕاستیدا، توێژینەوەکە پێشنیاری ئەوە دەکات کە ڕاوکردنی ڕاستەوخۆی ئەنکۆ یان تەنانەت بوونی تەنها ئەوان دەتوانێت ببێتە هۆی ونبوونی کورتخایەن، نەک نەبوونی درێژخایەن کە پێشتر تیۆریزە کرابوو. ئەمەش ئاماژە بەوە دەکات کە وەڵامدانەوەی شێرەماسییەکان بۆ ئەنکۆکان ڕەنگە ئاڵۆزتر بێت لە کاردانەوەیەکی سادە و درێژخایەنی هەڵاتن.

دکتۆر هوڤینیێرز ئاماژەی بەوەش کرد کە هۆکارەکانی دیکەش دەتوانن کاریگەری لەسەر جوڵەی شێرەماسییەکان هەبێت، کە دەبێتە هۆی جێهێشتنی کاتی. ئەم هۆکارانە بریتین لە هۆکارەکانی ژینگەیی هاوبەش، وەک گۆڕانکاری لە پلەی گەرمی ئاو یان تەوژمەکان، و هۆشداری کیمیایی وەک "نێکرومۆنەکان" – ماددە کیمیاییەکان کە لەلایەن شێرەماسییەکی مردووەوە دەردەدرێن و دەتوانن هۆشداری بدەن بە کەسانی دیکە لەبارەی مەترسی یان سەرچاوەیەکی خۆراکی ئەگەری، بەمەش کاریگەری لەسەر بڵاوبوونەوەیان دروست دەکەن.

لۆرن مایر، زانای دەریایی لە زانکۆی فلیندرز و هاوبەشی نووسەری وتارەکە، گرنگی توێژینەکەی ڕوون کردەوە: "ئەم توێژینەوەیە گرنگی چاودێری درێژخایەن بۆ تێگەیشتن لە جوڵە و پابەندبوونی شێرەماسییە سپییەکان بۆ شوێنێک، لە کاتێکدا کە بیرۆکەی ئەوە دەخاتە ژێر پرسیار کە ئەنکۆکان هەمیشە یان تاکە بەرپرسی نەبوونی درێژخایەنی شێرەماسییەکان بن."

پەیامەکە ئەوەیە کە لە کاتێکدا پەیوەندی ڕاوکەر لە نێوان ئەنکۆکان و شێرەماسییە گەورە سپییەکاندا بێ گومان و سەرسوڕهێنەرە، هۆکارەکانی پشت ونبوونی شێرەماسییە گەورە سپییەکان ئاڵۆزترن لەوەی پێشتر تێگەیشتنی بۆ کراوە. ئەم ڕاوکەرە ناوازانە ڕەنگە تەنها ڕەفتاری سروشتی نیشان بدەن، وەڵامدانەوە بۆ گۆڕانکارییە ژینگەییەکان، یان شوێنکەوتنی ڕێگاکانی کۆچکردنی خۆیان، بێ جیاوازی لە بوونی ئەنکۆکان. ئەم توێژینەوەیە پێویستی بۆ توێژینەوە بەردەوام و درێژخایەنی ژینگەیی بۆ ڕوون کردنەوەی ڕەفتارە ئاڵۆزەکان و کاردانەوە ژینگەییەکان لەناو زەریاکانماندا جەخت دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری