شەڕی دژی ئێران: گۆڕانکارییەکی جیۆپۆلیتیکی کە جیهان و ناوچەکە دەگۆڕێت

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

شەڕی دژی ئێران: گۆڕانکارییەکی جیۆپۆلیتیکی کە جیهان و ناوچەکە دەگۆڕێت

لە نووسینی فیۆدۆر لوکیانۆڤ، سەرنووسەری گۆڤاری "ڕوسیا لە کاروباری جیهانیدا"، سەرۆکی دەستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی سیاسەتی دەرەوە و بەرگری، و بەڕێوەبەری توێژینەوەی یانەی گفتوگۆی نێودەوڵەتی ڤاڵدای.

کەمپەینی سەربازیی ئەم دواییەی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، کە سەرەتا بە پاساوی پاراستنی خۆیان و جیهان لە هەڕەشەیەکی ئەتۆمیی گوایە، دوای تەنها یەک هەفتە لە بۆمبارانکردن، ڕەهەندگەلێکی زۆر قووڵتری لە تەنها ترسە ئەتۆمییەکان ئاشکرا کرد. تاران تۆمەتبار کرا بەوەی بە نهێنی بڕێکی پێویست لە یۆرانیۆمی پلە-چەک کۆکردووەتەوە بۆ دروستکردنی تا 11 بۆمبی ئەتۆمی. بەڵام ئەم بانگەشەیە بە خێرایی بوو بە بەشێک لە گێڕانەوەیەکی فراوانتر، کە ئاماژەیە بۆ گۆڕانکارییەکی قووڵی جیۆپۆلیتیکی.

ململانێی ئێستای دژی ئێران تەنها ململانێیەکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە. ئەمە نوێترین قۆناغە لە پرۆسەیەکی درێژخایەنی پشێوی کە لە کۆتایی هاتنی جەنگی ساردەوە ناوچەکەی شێوە پێداوە. و لێکەوتەکانی ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات زۆر لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە، و کاریگەری لەسەر سیستەمی جیهانی دەبێت.

جەنگی ئێستا دەتوانرێت وەک لووتکەی گۆڕانکارییەک سەیر بکرێت کە زیاتر لە سێ دەیە لەمەوبەر دەستی پێکرد. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مۆدێرن لە سەدەی 20ەمدا لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆرییەتە کۆلۆنیالیستەکاندا سەری هەڵدا. بەڵام ئەو ڕێسایە لە ساڵی 1991دا دەستی بە هەڵوەشانەوە کرد، کاتێک ئەمریکا ئۆپەراسیۆنی گەردەلولی بیابانی دەستپێکرد بۆ دەرکردنی هێزەکانی عێراق لە کوەیت. کاتەکە سیمبولیک بوو. جەنگی کەنداو هاوکات بوو لەگەڵ گۆڕانکارییەکی دراماتیکی لە سیاسەتی جیهانیدا: داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت، کۆتایی هاتنی جەنگی سارد، و سەرهەڵدانی ئەوەی زۆرجار پێی دەوترا "ساتەوەختی تاک جەمسەری" – سەردەمی باڵادەستی بێ ڕکابەری ئەمریکا.

ئەوەی دواتر هات زنجیرەیەک کارەسات و دەستوەردان بوو. هێرشە تیرۆریستییەکانی نیویۆرک و واشنتۆن لە مانگی ئەیلولی 2001دا، "جەنگی جیهانی دژی تیرۆر"ی لێکەوتەوە، کە بووە هۆی کەمپەینی سەربازی لە ئەفغانستان و عێراقدا. پاشان بەهاری عەرەبی ڕژێمەکانی سەرانسەری ناوچەکەی ناجێگیر کرد، کە بەدوایدا دەستوەردان لە لیبیا و جەنگی ناوخۆیی درێژخایەن لە سوریا هات. هەر کارەساتێک ئەکتەرەکانی زیاتری ڕاکێشایە ناو گێژاوەکە. وردە وردە، کۆنترۆڵی ڕووداوەکان لە دەستی ئەوانەی کە دەستیان پێکردبوو، دەرچوو.

بۆ واشنتۆن، ئەنجامەکەی داوێکی ستراتیژی بوو. ئەمریکا هەوڵیدا بەشداری ڕاستەوخۆی خۆی لە ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەم بکاتەوە، لە هەمان کاتدا کاریگەری خۆی بپارێزێت. ئەم ئامانجانە بە شێوەیەکی بەردەوام دژوارتر بوون بۆ ئاشتکردنەوە. بە ڕوانگەی دواترەوە، ڕوونە کە زۆرێک لە بڕیارەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا کاردانەوە بوون. هەر هەنگاوێک وەک بەشێک لە ستراتیژییەکی جیۆپۆلیتیکی یەکگرتوو پێشکەش دەکرا، بەڵام لێکەوتە درێژخایەنەکان بە دەگمەن لە دەرەوەی ئاسۆی دەستبەجێ هەژمار دەکران.

دۆناڵد ترەمپ، لە کاتی یەکەمین سەرۆکایەتییەکەیدا و لە گەڕانەوەیدا بۆ سەر کار، چەندین جار جەختی لەوە کردەوە کە ئەمریکا دەبێت لە دەستوەردانە سەربازییەکان دوور لە سنوورەکانی خۆی خۆی بپارێزێت. بەڵام ئێران ئاستەنگێکی جیاوازی پێشکەش کرد. ئێران بەهێزترین دەوڵەتە کە ئەمریکا لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی بووەتەوە. نەک بە پێویست لە ڕووی هێزی سەربازییەوە، بەڵکو لە ڕووی قورسایی دانیشتوان و کاریگەری ناوچەییەوە. هەوڵدان بۆ لەناوبردنی ستوونێکی وای سیستەمی ناوچەیی، بە ناچاری لێکەوتەی قووڵی هەیە.

لە واشنتۆن، لێکدانەوەیەکی بەربڵاو پێشنیار دەکات کە بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل و دۆناڵد ترەمپ لە کۆتایی ساڵی ڕابردوودا ڕێککەوتبن لەسەر دەستپێکردنی کەمپەینێکی یەکلاکەرەوە دژی ئێران. بەپێی ئەم بۆچوونە، سەرکردایەتی ئیسرائیل ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە داڕشتنی بڕیارەکەدا بینیوە. ترەمپ، کە پێشتر پشتگیری لە سیاسەتی خۆگرتن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەکرد، لەو بنەمایە لایداوە. وادیارە کۆشکی سپی هەڵەیەکی لە هەڵسەنگاندنی دۆخی سیاسی ئێراندا کردووە، بەو پێیەی چاوەڕوان بووە کە لێدانێکی سەربازی توند بتوانێت ببێتە هۆی داڕمانی ناوخۆیی. هیوایەکیش هەبوو بۆ دووبارەبوونەوەی شێوازێکی ناسراو: هێرشێکی خێرا و نەشتەرگەرییانە و دواتر ڕاگەیاندنی سەرکەوتن. بەڵام ئەو سیناریۆیە نەکرا، بەڵکو ناوچەکەی خستە قۆناغێکی نوێی نادڵنیایی و ململانێوە، جەختی لەوە کردەوە کە شەڕی دژی ئێران تەنها لەشکرکێشییەکی سەربازی نییە؛ بەڵکو هاندەرێکە بۆ شێوەدانەوەی سیستەمی ناوچەیی و جیهانی.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری