لە NIH دا ململانێی نێوان دەسەڵات لەسەر بەڕێوەبەرایەتیی دامەزراوەکان قووڵتر دەبێت

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

لە NIH دا ململانێی نێوان دەسەڵات لەسەر بەڕێوەبەرایەتیی دامەزراوەکان قووڵتر دەبێت

هەستپێکراو گرژییەک لەناو هۆڵەکانی دامەزراوەی نیشتمانی تەندروستی (NIH)، کە ئاژانسی پێشەنگی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی ئەمریکایە، قووڵتر دەبێت، چونکە وڵات چاوەڕێی گواستنەوەی دەسەڵاتی سەرۆکایەتی دەکات. لە ناوەندی ئەم ململانێیە زیادبووەدا، بەڕێوەبەرایەتیی 27 دامەزراوە و ناوەندەکەیە کە سیستەمی فراوانی NIH پێکدەهێنن. بۆ ماوەی دەیان ساڵ، ئەم پۆستانە تا ڕادەیەکی زۆر وەک قەڵای سەربەخۆیی زانستی کاریان کردووە، کە هەڵبژاردنەکان بە شێوەیەکی نەریتی لەسەر بنەمای شایستەیی، شارەزایی و پێداچوونەوەی هاوتەریب بوون، نەک فەرمانی ڕاستەوخۆی سیاسی. ئەم ڕێککەوتنە نەریتییە مەبەست لێی پاراستنی بەرنامەی توێژینەوەی گرنگی ئاژانسەکە بوو لە بەرامبەر گۆڕانکارییە سیاسییەکانی کورتخایەن. بەڵام، گۆڕانکارییەکانی دوایی لە شێوازەکانی دامەزراندن و هاتنی کەسانی سیاسی بۆ پۆستە نیشتمانییەکانی پێشتر، نیگەرانییەکی جددی لەنێوان بەرپرسانی ئێستا و پێشوو دروست کردووە، کە دەترسن لە سەردەمێکی نوێی سیاسی کە دەکرێت بناغەی بڕواپێکردنی زانستی لاواز بکات.

لە ڕووی مێژوییەوە، دامەزراوە زانستییە فیدراڵییەکان، لەوانەش ناسا و NIH، سوودیان لە کەمکردنەوەی کاریگەری سیاسی وەرگرتووە بە بەراورد بە زۆرێک لە دامەزراوە حکومییەکانی تر. پۆستە باڵاکانی بەڕێوەبردن، کە زۆرجار ملیارەها دۆلار لە بودجەی توێژینەوە چاودێری دەکەن و توانای شێواندنی بوارە تەواوی زانستیان هەیە، زۆرجار بەبێ دەستوەردانی ڕاستەوخۆی ماڵی سپی یان کۆنگرێس پڕکراونەتەوە. ئەم کردارە لەو وتوێژە درێژخایەنەوە سەرچاوەی گرتووە کە دەڵێت بەڕێوەبردنی پارەی توێژینەوە و جێبەجێکردنی دەبێت سەرەتا لەلایەن زانایانەوە بێت، بەدوور لە دەستوەردانی ناپێویستی سەرکردە سیاسییەکان. ئەم هاوسەنگییە هەستیارە لەنێوان بەڕێوەبردنی زانستی و سەربەخۆیی سیاسی، بووەتە هۆکارێکی سەرەکی بۆ سەرکەوتنی NIH وەک پێشەنگ لە دۆزینەوەی بایۆمیدیکاڵییدا.

تۆمارەکانی دامەزراندنی فیدراڵی ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەرەتای ساڵانی 2000ەوە، NIH، کە هێزی کاری نزیکەی 17,500 کەسی هەیە (تا مانگی تشرینی دووەمی 2025، دوای چاکسازییەکی بەرچاو لە هێزی کار)، بە شێوەیەکی نەریتی تەنها ژمارەیەکی کەم لە کەسانی سیاسی دامەزراندووە. پرۆسەی هەڵبژاردنی بەڕێوەبەرانی 27 دامەزراوە و ناوەندەکەی، لە ڕووی مێژوییەوە زۆر پشت بە بڕیاری زانایانی ناوخۆ و شارەزایانی دەرەکی بەستووە. ئەم شێوازە دابەشبووە، بە شێوازێکی کاریگەر، دامەزراندنی سەرکردەکان بۆ ئەم پۆستانەی کە کاریگەرییان هەیە، بە شێوەیەکی بەرچاو لە چاودێری ڕاستەوخۆی ماڵی سپی دوور ڕاگرتووە، و ئەمەش ناوبانگەکەی لە ڕووی بێلایەنی زانستی پاراستووە.

بەڵام، ئێستا پرسیاری بنەڕەتی سەبارەت بە داهاتووی ئەم بارودۆخە دەورووژێنرێت، بەتایبەتی لەژێر ئیدارەیەکی نوێی سەرۆکایەتیدا. هاتنی کەسانی سیاسی بۆ پۆستە پێشتر داگیرکراوەکان لەلایەن کارمەندانی شارستانییەوە، لەگەڵ گۆڕانکارییە دیارەکان لە ڕێکارەکانی دامەزراندن بۆ پۆستەکانی تر، ترسی لەنێو ئەوانەی شارەزان لە کارەکانی ئاژانسەکەدا زیاد کردووە. نیگەرانییەکان سەبارەت بە "سەردەمێکی نوێی سیاسی" کاریگەرن. لە کاتێکدا NIH ماوەیەکی زۆرە پشتگیرییەکی بەهێزی دوو حیزبی هەیە، یاسادانەرانی پارێزگار لە ماوەی جیاوازدا هەندێک لایەنی خەرجییەکانی ئاژانسەکەیان لێکۆڵیوەتەوە. جگە لەوە، لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی 2014 ئاماژەی بەوە کردووە کە بەرپرسانی فیدراڵی NIH وەک دامەزراوێکی نسبتاً لیبرال سەیر دەکەن. ئەم تێڕوانینە لەگەڵ ئاراستە فراوانەکاندا یەکدەگرێتەوە کە ئاماژە بەوە دەکەن، لە سەرەتای ساڵانی 2000ەوە، زانایانی ئەمریکا بە شێوەیەکی ناوەندیکراو زیاتر لیبرال بوون بە بەراورد بە دانیشتوانی گشتی.

پەتای کۆڤید-19 بە شێوەیەکی بەرچاو ڕەخنەکانی ئاراستەکراو بۆ NIH زیاد کردووە. زۆرێک لە پارێزگاران دژایەتی خۆیان بۆ پاڵپشتی دارایی ئاژانسەکە بۆ توێژینەوەی ڤایرۆسی جنجاڵیی دەربڕیوە، کە هەندێک شارەزا پێیان وایە ڕەنگە هۆکارێک بووبێت بۆ سەرهەڵدانی پەتایەکە. هەروەها، ستراتیژییەکانی تەندروستی گشتی کە لەلایەن NIH ەوە پاڵپشتی دەکران، ڕووبەڕووی کاردانەوەی نەرێنی لەلایەن ڕاستڕەوەکانەوە بوونەوە، کە زۆرێک لەوانە بە ناجوور و زۆر ستەمکار دادەنرێن. د. ئەنتۆنی فاوسی، کە لە ساڵی 1984 تا 2022 خانەنشین بوو، بەڕێوەبەری دامەزراوەی نیشتمانیی ئالێرژی و نەخۆشییە گوازراوەکان (NIAID) بوو، بووە کەسایەتییەکی زۆر جیاواز، کە زۆرجار لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەک بەرپرسێکی هەڵنەبژێردراو کە دەسەڵاتێکی زۆری بەکارهێناوە، وەسف دەکرا. ئەم لێکۆڵینەوەیە چڕە، پەیوەندییە قووڵەکە لەنێوان سەرکردایەتی زانستی، سیاسەتی تەندروستی گشتی، و گفتوگۆی سیاسی دووپات دەکاتەوە.

لە ماوەی ساڵان، چەندین پێشنیار لەناو کۆمەڵگەی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵییدا دەرکەوتن کە داوای چاکسازی دەکەن لە شێوازی پڕکردنەوە و مانەوەی پۆستە سەرکردایەتییەکانی NIH. لە ساڵی 2019، خودی ئاژانسەکە پلانی ڕاگەیاند بۆ جێبەجێکردنی سنوورەکانی ماوە بۆ هەندێک پۆستی بەڕێوەبردنی ناوەند، بە ئامانجی هاندانی جیاوازی زیاتر لە سەرکردایەتیدا. ماوەی دوایی، د. جۆزێف مارین، پزیشک و توێژەر لە زانکۆی جۆنز هۆپکینز، لە وتارێکدا بۆ The Free Press، بانگەشەی کرد کە NIH دەبێت سنوورەکانی ماوەی پێنج بۆ دە ساڵ بۆ بەڕێوەبەرانی دامەزراوەکانی دابنێت. ئەو وتی کە "گۆڕانی بەردەوامی سەرکردایەتی، بیرۆکەی نوێ و هەڵسەنگاندنێکی تەندروستی بۆ لەپێشینەکان دێنێت"، کە ئەمەش میکانیزمێک بۆ بەهێزکردنی ئاراستەی ئاژانسەکە پێشنیار دەکات.

دەستنیشانکردنی د. جەی باتاتشاریا، یەکێک لە ڕەخنەگرانی دیاری NIH، بۆ بەڕێوەبردنی ئاژانسەکە ماوەیەکی کەم دوای سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی 2024، ئاماژەیە بۆ گۆڕانکارییەکی ئەگەری. ڕەنگە سەیر نەبێت کە ئیدارەیەک کە نیازی چاکسازی لە NIH ڕادەگەیەنێت، هەوڵی گۆڕینی پۆستە سەرکردایەتییە گرنگەکان بدات کە مێژوویەکیان هەیە لە کەمترین گۆڕانکاری. بەشداریکردنی بەرپرسانی پێشوو، وەک مایک لاوەر، کە تا سەرەتای ساڵی 2025 چاودێری گرانتە فراوانەکانی دەرەوەی NIHی دەکرد، لە شێواندنی ئەم گواستنەوانەدا، گفتوگۆکان سەبارەت بە دۆخی گەشەسەندوی بەڕێوەبردنی زانستی و چاودێری لەناو ئاژانسەکەدا زیاتر گەرم دەکات.

ئەم گەشەسەندنە نوێیانە پرسیاری قووڵ سەبارەت بە داهاتووی سەربەخۆیی زانستی لە NIH دا دەورووژێنن. ئایا ئاژانسەکە دەتوانێت بە سەرکەوتووی ئەم فشارانە تێپەڕێت و میراتی خۆی وەک قەڵای توێژینەوەیەکی بێلایەن بپارێزێت؟ یان ئایا پێداویستییە سیاسییەکان بە شێوەیەکی زیاتر ئاراستەی توێژینەوەی زانستی دیاری دەکەن؟ ئاراستەی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، و لە ڕاستیدا لە جیهاندا، ڕەنگە پشت بەوە ببەستێت کە NIH چۆن ئەم ئاستەنگە زیادبووە چارەسەر دەکات و ئامانجە بنەڕەتییەکەی بۆ پێشخستنی تەندروستی و باشترکردنی ژیان لە ڕێگەی پێشەنگی زانستی پارێزگار دەکات.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری