نمرى زەردەكانی پەنەما لە قەرزاوی لەناوچوون ڕزگاریان بوو بەهۆی هەوڵەكانی پاراستن

پەنەما - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

نمرى زەردەكانی پەنەما لە قەرزاوی لەناوچوون ڕزگاریان بوو بەهۆی هەوڵەكانی پاراستن

حەڤدە ساڵ تێپەڕیوە بەسەر ئەوەی نمرەی زەردی پەنەمایی (Atelopus zeteki)، بە ڕەنگی زەردی درەوشانەوە، لە نیشتمانی سروشتی خۆیدا هەنگاویان هەڵگرتبێت. ئێستا، دوای نزیکەی دوو دەیە لە هەوڵی بێوچانی پارێزەرانی سروشت، نەوەیەکی نوێی ئەم خشۆکانە بچووک و گەشاوەیە بە سەرکەوتووی لە سیستەمی ژینگەیی دوورگەیەکەدا جێگیر کرانەوە.

ڕێگای گەڕانەوە لە لێواری لەناوچوون بە ئاستەم بوو. چیرۆکەکە لە کۆتایی هەشتاکاندا دەستی پێکرد بە هاتنی قارچکێکی داگیرکەر بە ناوی Batrachochytrium dendrobatidis (Bd)، کە بڵاوبوونەوەی کارەساتاوی هەبوو بۆ ژمارەی زۆری ئاژەڵە خشۆکەکان لە ناوەڕاستی ئەمریکا و گەیشتە پەنەما. پرۆسەکانی قارچکەکە بە ئاسانی بە ئاودا بڵاوبوونەوە، و چونکە نمرە زەردەکان تەنها لە نزیک ڕووبار و چۆمەکاندا دەژین، ئەوان بەتایبەتی لاواز بوون لەبەرامبەر ئەم هەڕەشەیەی کە بە ئاو بڵاودەبێتەوە.

لە کاتێکدا کە قارچکی Bd هیچ مەترسیەک بۆ مرۆڤ نییە، بەڵام بۆ زۆرێک لە ئاژەڵە خشۆکەکان، لەوانەش نمرەی زەرد، کارەساتاوی بووە. قارچکەکە پێستی خانەخوێ تووش دەکات، و لە ڕێگای نەخۆشیەکەوە کە بە قیتریدیومایکۆسیس (chytridiomycosis) ناسراوە، هاوسەنگی ئەلیکترۆلیت لە جەستەی ئاژەڵەکەدا تێک دەدات. ئەم ناهاوسەنگییە دەبێتە هۆی کەمبوونی خوێ و ئاو، کە لە ئەنجامدا دڵ تێکچوون و مردن ڕوودەدات. قەیرانی قیتریدیومایکۆسیس لە ساڵی 2004 دا گەیشتە لوتکە، و یەکەمین کۆمەڵەی گەورەی نمرە زەردەکانی پەنەمایی لە ئێل ڤالێ دی ئانتۆن وێران کرد. تا ساڵی 2009، ئەم گیانەوەرانە بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەماون، و لە لێواری لەناوچووندا بوون.

بەڵام، هیوامان بەردەوام بوو بەهۆی هەوڵە بێوچانەکانی ژینگەپارێزان لە پڕۆژەی ڕزگارکردن و پاراستنی ئاژەڵە خشۆکەکانی پەنەما (PARC)، کە بەستراوەتەوە بە دامەزراوەی سمیسۆنیان. بۆ ماوەی چەندین ساڵ، ئەوان بە وردی نمرە زەردەکان و جۆرەکانی تری مەترسیدار لە شوێنی پارێزراو و ژێر چاودێریدا پەرورەدەکرد. تەنها لە ماوەیەکی نزیکدا، دوای گەیشتن بە ژمارەیەکی جێگیری ئاژەڵەکان لە تاقیگادا، پڕۆژەکە توانی بچێتە قۆناغی گرنگی داهاتوو: گەڕانەوە بۆ سروشت (rewilding).

ڕۆبێرتۆ ئیبانێز، بەڕێوەبەری PARC، لە بەیاننامەیەکدا وتی: "ئێمە خزمەتگوزاری هەندێک لە مەترسیدارترین ئاژەڵە خشۆکەکانی پەنەما دەکەین، و ئێستا دەچینە قۆناغێکی نوێی کارمانەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە زانستی گەڕانەوە بۆ سروشت." ئەم قۆناغە نوێیە ئاماژەیە بۆ گۆڕانکارییەکی گرنگ لە پاراستنی لە ژێر چاودێرییەوە بۆ چاککردنەوەی ژینگەیی چالاک.

خۆی پڕۆسەی گەڕانەوە بۆ سروشت پڕە لە ئاستەنگ. قارچکی قیتریدیومایکۆسیس هێشتا لە زۆرێک لە ناوچەکانی پەنەما بوونی هەیە، و هەڕەشەیەکی بەردەوامە بۆ نمرە ئازادکراوەکان. تاقیکردنەوە سەرەتاییەکان ناخۆش بوون، لێکۆڵەرەکان پێشبینی دەکەن کە نزیکەی 70% یان لە 100 نمرە زەردەکەی سەرەتا کە لە ماوەی بەرنامەی 12 هەفتەیی "ئازادکردنی هێواش"دا ئازاد کران، بەهۆی نەخۆشییەکەوە گیانیان لەدەستدا. لەگەڵ ئەوەشدا، ژمارەیەکی بەرچاو لەوانەی کە مابوونەوە توانیان خۆیان بگونجێنن و لە سروشتدا بەردەوام بن. گرنگتر لە هەموویان، زانیارییەکانی کۆکراوە لەم ئازادکردنانەدا، بینینێکی بەنرخ دەدەن سەبارەت بە ڕەفتاری قارچکەکە و بەرگری نمرەکان، کە ستراتیژییەکانی پاراستنی داهاتوو ڕێنمایی دەکەن.

بڕاین گراتویک، زانای پاراستنی ژینگە، وتی: "ئەم زانیارییە گرنگانە ستراتیژی پاراستنی ئێمە لە داهاتوودا ڕێنمایی دەکەن." "مۆدێلەکانی پێشوومان پێشنیاری ئەوەی کرد کە لەوانەیە شوێنی ئازادکردن هەبێت کە بتوانین هەڵیانبژێرین بۆ ئەوەی ببنە پەناگای کەشوهەوایی - شوێنێک کە بۆ نمرەکان گونجاو بێت بەڵام بۆ قارچکەکە زۆر گەرم بێت." ئەم ستراتیژییە ئامانج لێی دیاریکردنی شوێنی بچووکە کە نمرەکان بتوانن تیایدا گەشە بکەن لە کاتێکدا قارچکی نەخۆشکار ماندوو دەبێت بۆ مانەوە.

سەرکەوتنی هەوڵەکانی PARC نوێ نییە. پارێزەرانی ژینگە ئاماژە بە گەڕانەوەی سەرکەوتووی سێ جۆر نمرەی تر بۆ شوێنی سروشتیان لە ساڵی ڕابردوودا دەکەن: نمرەی دار تەختەی تاجدار (Tripion spinosus)، نمرەی مووشەکی پرات (Colostethus pratti)، و نمرەی گەڵای لیموری کە لە مەترسی لەناوچووندایە (Agalychnis lemur). ئەم سەرکەوتنانەی پێشوو متمانە بە هەوڵی ئێستا بۆ گەڕانەوەی نەوەی نمرە زەردەکان زیاد دەکەن.

لە کاتێکدا گەڕانەوەی نمرەی زەرد هۆکارێکە بۆ ئاهەنگێڕان، بەڵام هۆشدارییەکی گرنگ لەگەڵیدایە. سەردانکەرانی چۆمەکانی پەنەما داوا دەکرێن کە تەنها لە دوورەوە ئەم خشۆکە ناوازانە بە گەورەیی ببینن. نمرەی زەرد، لەگەڵ جوانییەکەی، ژەهری سروشتی بەهێز دەردەکات، لەوانە بۆفادیانولیدە ستیرۆیدییەکان و ئەلکالۆیدی گوانیدینیۆم، کە لێدانی لەگەڵدا مەترسیدار دەکات.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری